Περικλέους «Ἐπιτάφιος Λόγος» (Θουκυδίδου «Ἱστοριῶν Β´», § 35 - 46), ΠΡΟΟΙΜΙΟ , ΚΕΦΑΛΑΙΟ 35ο: Ο Περικλής διατυπώνει την άποψη του για το αν έχει θέση ο ρητορικός λόγος στην τελετή των Επιταφίων

φωτογραφία: Kyle Thompson

ΠΡΟΟΙΜΙΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 35ο: Ο Περικλής διατυπώνει την άποψη του για το αν έχει θέση ο ρητορικός λόγος στην τελετή των Επιταφίων

ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Η άποψη του Περικλή για τους επιτάφιους λόγους:

1. Σε ανθρώπους που αναδείχθηκαν γενναίοι με έργα, με έργα πρέπει να δείχνονται και οι τιμές.

2. Δεν είναι λογικό να εξαρτάται η άποψη των πολιτών για τα ανδραγαθήματα των νεκρών από τον τρόπο με τον οποίο θα μιλήσει ένας άνθρωπος.

3. Δύσκολα εξασφαλίζεται για τον ρήτορα ακόμη και η εντύπωση ότι λέει την αλήθεια.

4. Όσοι ξέρουν την αλήθεια και είναι ευνοϊκοί νομίζουν ότι τα ανδραγαθήματα των νεκρών παρουσιάζονται κάπως κατώτερα από την πραγματικότητα.

5. Οι υπόλοιποι, από φθόνο, τα θεωρούν υπερβολικά.

6. Ό,τι ξεπερνά τις δυνάμεις των ανθρώπων δεν το πιστεύουν, επειδή τους πιάνει ζήλια.

ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

    Άλλοι ρήτορες που εκφώνησαν επιτάφιους λόγους: στον Κεραμεικό προς τιμή των νεκρών είχαν εκφωνηθεί λόγοι και από άλλους ρήτορες.  Δε γνωρίζουμε ούτε τους ρήτορες που μίλησαν ούτε τους λόγους και ούτε τις περιπτώσεις που αυτοί εκφωνήθηκαν.  Σίγουρα, όμως, επαινούσαν εκείνον που καθιέρωσε τον επιτάφιο λόγο, επειδή μ’ αυτόν εγκωμιάζεται η ανδρεία των πεσόντων στις μάχες.

    Ποιος καθιέρωσε τους επιτάφιους λόγους: ο ιστορικός Αναξιμένης (4ος αιώνας π.Χ.), ο Πλούταρχος και ο Διογένης ο Λαέρτιος αποδέχονται ότι την προσθήκη αυτή έκανε με νόμο ο Σόλωνας.  Άλλοι λένε ότι τους καθιέρωσε ο Θεμιστοκλής και άλλοι ο Αριστείδης.  Πάντως φαίνεται ότι οι λόγοι αυτοί καθιερώθηκαν πρώτα - πρώτα από τους Αθηναίους και μάλλον κατά τους Περσικούς πολέμους.

    Τιμές στους νεκρούς με έργα:

• Οι νεκρικές τιμές.
• Η ανάληψη της ανατροφής των παιδιών των νεκρών ως τη συμπλήρωση των 18 τους χρόνων από την πολιτεία.
• Η τέλεση γυμνικών αγώνων (από την ομηρική εποχή).
• Εκδηλώσεις προς τιμή των νεκρών
• Πρόθεση των νεκρών.
• Εκφορά (συμμετοχή του πλήθους).
• Ολοφυρμοί των γυναικών.

    Η αντίθεση του Περικλή στην εκφώνηση των επιτάφιων λόγων: πιστεύει ότι η υστεροφημία των νεκρών δεν πρέπει να εξαρτάται από την ικανότητα ή την ανικανότητα ενός ρήτορα που πολλές φορές, παρά την καλή του θέληση, δεν έχει τη δυνατότητα να ικανοποιήσει τις προσδοκίες των ακροατών του.

    Δύσκολη, κατά τον Περικλή, η αναφορά με λόγια στην αξία των έργων: συνήθης έκφραση των ρητόρων για να κερδίσουν την εύνοια και την επιείκεια των ακροατών ("captatio benevolentiae").  Είναι δύσκολο να βρει κανείς το μέτρο εκείνο που θα αποτελεί τη σωστή βάση, ώστε, όταν μιλάει για κάτι, να μην υπερβάλλει για την αξία του, αλλά ούτε και να την μειώνει.

    Οι ξυνειδότες και οι άπειροι ακροατές

    Υπάρχουν δύο κατηγορίες ακροατών: α. οι ξυνειδότες και β. οι άπειροι.

    Πρόβλημα πατρότητας του Επιταφίου:

• Ποιος Αθηναίος δεν ήταν «ξυνειδὼς» και «εὔνους» το 431 - 430 π.Χ.;
• Ποιος Αθηναίος δεν ήταν τόσο «ἄπειρος» και «φθονερὸς» όσο ο Αθηναίος του 404 - 401 π.Χ.;

    Οι ξυνειδότες είναι αυτοί που έζησαν τα γεγονότα του πολέμου και έχουν γνώση γι’ αυτά.

• Είναι καλοπροαίρετοι και ευνοϊκοί ακροατές.
• Θέλουν να ακούσουν τον Περικλή να λέει αντάξια των έργων των πεσόντων.
• Θεωρούν αυτό που θα πει ο ρήτορας κατώτερο από την πραγματικότητα.

    Οι άπειροι είναι αυτοί που δε γνώρισαν τα γεγονότα και τα έργα των γενναίων νεκρών => γι’ αυτούς ο Περικλής διατυπώνει υπερβολές.

    Ο φθόνος των ακροατών κατά την εκφώνηση του λόγου του Περικλή: είναι συνέπεια μιας δυσπιστίας στον λόγο του Περικλή.  Δεν ήταν μάρτυρες και δε μπορούν να δεχτούν ότι οι πράξεις των νεκρών είναι πιο πάνω από τις δικές τους δυνατότητες.

    Η απόφαση του Περικλή για την εκφώνηση του λόγου: ο Περικλής πιστεύει στις δημοκρατικές αξίες.  Επιτρέπεται η αντιπαράθεση γνωμών αλλά επιβάλλεται η υπακοή στους νόμους.  Ο Περικλής θα εκφωνήσει τον λόγο και θα προσπαθήσει, όσο αυτό είναι δυνατό, να ικανοποιήσει τους ακροατές του.