Περικλέους «Ἐπιτάφιος Λόγος» (Θουκυδίδου «Ἱστοριῶν Β´», § 35 - 46), ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 34ο: Η τελετή των Επιταφίων στην Αθήνα

φωτογραφία: Kyle Thompson

Περικλέους «Ἐπιτάφιος Λόγος»

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 34ο: Η τελετή των Επιταφίων στην Αθήνα

ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Περιγραφή του τρόπου με τον οποίο θάβονται οι νεκροί του πολέμου:

1. Εκθέτουν τα οστά των νεκρών σε μια εξέδρα για δυο μέρες.

2. Την τρίτη ημέρα μεταφέρονται τα οστά σε κυπαρισσένιες οστεοθήκες, μία για κάθε φυλή.

3. Για τους αγνοούμενους μεταφέρουν στα χέρια ένα άδειο φέρετρο.

4. Τη νεκρώσιμη πομπή ακολουθεί όποιος θέλει.

5. Τους αποθέτουν στο δημόσιο νεκροταφείο, στο πιο ωραίο προάστιο της πόλης.

6. Εκφωνεί προς τιμή τους επιτάφιο λόγο άνδρας που ξεχωρίζει για τη σύνεση και το κύρος του.

ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

    Το πρώτο έτος του πολέμου: χειμώνας 431 π.Χ.

    Σύστημα χρονολόγησης του Θουκυδίδη:

• Αριθμεί αυτόνομα τα έτη του πολέμου.
• Χωρίζει το έτος σε θέρος οκτώ μηνών (Μάρτιος - Οκτώβριος) και σε χειμώνα τεσσάρων μηνών (Νοέμβριος - Φεβρουάριος).  Οι πολεμικές επιχειρήσεις διεξάγονταν κατά την περίοδο του θέρους.

    Το πατροπαράδοτο έθιμο της ταφής των πεσόντων: κατά τη μαρτυρία του Διογένη του Λαέρτιου, στον βίο του Σόλωνα, ίσως ο νόμος αυτός θεσπίστηκε από τον Σόλωνα (6ος αιώνας π.Χ.).  Στο έθιμο αυτό αναφέρονται οι: Θουκυδίδης, Ισοκράτης, Πλάτωνας και Δημοσθένης.

    Για όλους τους αρχαίους Έλληνες τα πατροπαράδοτα έθιμα ήταν θεσμός ιερός και απαραβίαστος.

    Η δημόσια φροντίδα για την ταφή των πεσόντων: η υποχρέωση και το καθήκον στα ιδεώδη και ιδανικά, υπαγόρευε στους Αθηναίους την υποχρέωση και το καθήκον τους να θάβονται μεγαλόπρεπα οι νεκροί του πολέμου.

Πελοποννησιακός Πόλεμος (431 - 404 π.Χ.)

431 - 421 π.Χ.: Αρχιδάμειος ή δεκαετής πόλεμος

421 - 413 π.Χ.: α. Ειρήνη του Νικία (421 - 413π.Χ.)                          β. Σικελική εκστρατεία των Αθηναίων (415 - 413 π.Χ.)

413 - 404 π.Χ.: Δεκελεικός και Ιωνικός πόλεμος

    Οι πρώτοι νεκροί του πολέμου: οι πεσόντες: α. στους Ρείτους, β. στα Φρύγια, γ. στην Ποτίδαια και δ. σε ναυτικές συγκρούσεις στα παράλια της Πελοποννήσου και της Λοκρίδας.

    Η πρόθεση των οστών των νεκρών

    Η σκηνή: μία εξέδρα ξύλινη για να έχουν τα οστά και η τέφρα σκιά.

    Η προσφορά δώρων στους νεκρούς: φέρνουν αρώματα, λουλούδια, στεφάνια, φορέματα, τους πρώτους καρπούς κάθε είδους σοδειάς, διάφορα σκευή κ.ά.

    Οι κυπαρισσένιες λάρνακες όπου τοποθετούσαν τους νεκρούς: ήταν ξύλινα κιβώτια ή νεκρικές θήκες κατασκευασμένες από ξύλο κυπαρισσιού.

α. Το κυπαρίσσι δε σαπίζει εύκολα (λανθασμένη άποψη του αρχαίου Σχολιαστή).

β. Το κυπαρίσσι ήταν πένθιμο δέντρο (βλέπε νεκροταφεία).

γ. Το ξύλο του κυπαρισσιού έβγαζε άρωμα το οποίο μετρίαζε τη δυσοσμία που προερχόταν από τα οστά.

    Οι δέκα φυλές στην αρχαία Αθήνα: ο Κλεισθένης υπέβαλε στους Δελφούς τα ονόματα 100 αττικών ηρώων και η Πυθία εξέλεξε από αυτά δέκα, για να ορισθούν ως προστάτες και επώνυμοι των νέων φυλών.  Οι φυλές καθορίστηκαν με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη το 508 π.Χ. και ήταν οι:

1. Αιαντίδα                     2. Αιγηιίδα                     3. Ακαμαντίδα                     4. Αντιοχίδα                     5. Ερεχθηίδα            6. Ιπποθωντίδα               7. Κεκροπίδα                  8. Λεοντίδα                           9. Οινηίδα                         10. Πανδιανίδα

    Το άδειο φέρετρο των αφανών: ήταν άδειο φέρετρο, σκεπασμένο με νεκρικό σεντόνι, που τιμητικά το κρατούσαν στα χέρια και δεν το μετέφεραν, όπως τα άλλα, με άμαξα.  Αφανείς κυρίως ήταν αυτοί που εξαφανίζονταν στις ναυμαχίες πέφτοντας στη θάλασσα και δε βρίσκονταν μετά τα πτώματά τους για περισυλλογή και ενταφιασμό.  Σύμφωνα με τις θρησκευτικές αντιλήψεις των Αρχαίων οι ψυχές αυτών που δε θάβονταν δε μπορούσαν να διαβούν την πύλη του Άδη, ούτε να εξασφαλίσόυν τη μεταθανάτια γαλήνη.

    Το 406 π.Χ. οι νικητές Αθηναίοι στρατηγοί της ναυμαχίας των Αργινουσών καταδικάστηκαν από τους Αθηναίους, επειδή δεν περισυνέλεξαν τα πτώματα.

    Η συμμετοχή στη νεκρική πομπή: στις ιδιωτικές κηδείες έπαιρναν μέρος μόνο οι συγγενείς των νεκρών.  Στις δημόσιες κηδείες έπαιρναν μέρος όποιοι ήθελαν και από τους Αθηναίους και από τους μετοίκους και από τους ξένους που βρίσκονταν στην Αθήνα.

    Η εκφορά των οστών των νεκρών: είναι η μεταφορά των νεκρών από το μέρος όπου τους εξέθεταν για δημόσιο προσκύνημα μέχρι το νεκροταφείο όπου τους έθαβαν.  Στην εκφορά δε συμμετείχαν γυναίκες.  Γυναίκες και μάλιστα μόνο συγγενείς των νεκρών μπορούσαν να πάνε πριν από την άφιξη της πομπής στον τόπο του ενταφιασμού και να παραβρίσκονται εκεί για τον ενταφιασμό και τον θρήνο.

    Το γεγονός ότι η συμμετοχή των γυναικών περιοριζόταν μόνο στον θρήνο αντικατοπτρίζει τις γενικότερες αντιλήψεις για τη θέση και τον ρόλο της γυναίκας στην αθηναϊκή κοινωνία.  Ο κώδικας ηθικής απαιτούσε τη συνεχή παραμονή της γυναίκας στο σπίτι και την αθόρυβη ενασχόληση αυτής με τα οικιακά, θέση που επιβεβαιώνεται και στο 45ο κεφάλαιο του Επιταφίου.

    Η ιδιαίτερη θέση της γυναίκας δεν θεωρείτο κοινωνικός αποκλεισμός· ο περιορισμός της στα του οίκου απέρρεε από την αντίληψη ότι αυτός ήταν ο ρόλος που ταίριαζε στη γυναικεία φύση και συνιστούσε φυσική κατάσταση.

    Οι ολοφυρμοί των γυναικών στην αρχαία Αθήνα: οι συγγενείς γυναίκες ήταν παρούσες στον ενταφιασμό των νεκρών μόνο για να αποδώσουν την τιμή του θρήνου.  Το να ταφεί ο νεκρός άκλαυτος θεωρείτο άτιμο.  Έτσι η παρουσία των γυναικών εξυπηρετούσε την ανάγκη του ολοφυρμού.  Ο θρήνος γινόταν και γίνεται από τις γυναίκες.  Οι άνδρες δε θρηνούσαν στην αρχαιότητα σε τέτοιες στιγμές.  Η εγκράτεια και η αυτοκυριαρχία σε ένα πλήγμα στη ζωή ήταν μεγάλη αρετή γι’ αυτούς.

    Το δημόσιο νεκροταφείο στην αρχαία Αθήνα: το νεκροταφείο του Κεραμεικού βρίσκεται στην οδό Πειραιώς κοντά στην Αγία Τριάδα.  Ανακαλύφθηκε το 1861 κατά τη διάνοιξη της οδού Πειραιώς.  Πήρε το όνομά του από τους Κεραμοποιούς που είχαν στην περιοχή αυτή τα εργαστήρια τους.

    Δημόσιο νεκροταφείο => «ο έξω Κεραμεικός», έξω από τα τείχη της Αθήνας βρισκόταν το δημόσιο νεκροταφείο.

    Οι Αθηναίοι πολεμιστές που έπεσαν στον Μαραθώνα

    Στη μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.) οι Αθηναίοι θάβουν τους νεκρούς τους (192) στο πεδίο της μάχης, γιατί με την επί τόπου ταφή η πόλη τους τιμούσε ιδιαίτερα.  Κοντά στον τάφο στήθηκε τρόπαιο με το επίγραμμα του Σιμωνίδη του Κείου: «Ἑλλήνων προμαχοῦντες Ἀθηναῖοι Μαραθῶνι, χρυσοφόρων Μήδων ἐστόρησαν δύναμιν» (Οι Αθηναίοι, δίνοντας μάχη για όλον τον ελληνικό κόσμο στον Μαραθώνα, τσάκισαν τη δύναμη των χρυσοντυμένων Περσών).

    Η εκλογή του ρήτορα για την εκφώνηση του επιτάφιου

    Ο Πλάτωνας στον «Μενέξενο» αναφέρει ότι η επιλογή του ρήτορα για εκφώνηση του επιτάφιου λόγου γινόταν από τη βουλή.  Άλλοι πιστεύουν ότι η επιλογή του ρήτορα γινόταν από την εκκλησία του δήμου.  Ήταν αρκετή η απόφαση της βουλής για ένα τέτοιο ζήτημα.  Τα χαρακτηριστικά που έπρεπε να διαθέτει ο ρήτορας ήταν: α. συνετός (σώφρων) και β. με κύρος αναγνωρισμένο.

    Ρήτορες που εκφώνησαν επιτάφιους λόγους με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ήταν:

• Ο Περικλής το 440 π.Χ. και το 431 π.Χ.
• Ο Δημοσθένης το 338 π.Χ.
• Ο Υπερείδης το 322 π.Χ.

    Κοινά έθιμα ταφής στην αρχαία και νέα Ελλάδα

α. Ο νεκρός εκτίθεται στο σπίτι του ή σε κάποιον ναό ή δημόσιο χώρο και οι προσκυνητές αποθέτουν λουλούδια.  Στην αρχαία Ελλάδα αποθέτουν δώρα.

β. Εκφωνείται επικήδειος λόγος (επιτάφιος λόγος στην αρχαία Ελλάδα), ο νεκρός ενταφιάζεται με τιμές και τον θρηνούν οι γυναίκες.

    Η προσωπικότητα του Περικλή: συνετός (σώφρων) και με κύρος αναγνωρισμένο.

    Κοινωνική δομή της Αθήνας (5ος - 4ος αιώνας π.Χ.)

    Ελεύθεροι πολίτες (πλήρη πολιτικά δικαιώματα):

• Η αριστοκρατία των ευγενών (ιδιοκτήτες μεγάλων εκτάσεων).
• Η αριστοκρατία του πλούτου (εισοδήματα από το εμπόριο και τη βιοτεχνία).
• Τα μεσαία στρώματα (γεωργοί, τεχνίτες, έμποροι ή βιοτέχνες με μέσο εισόδημα).
• Τα κατώτερα στρώματα (μικροκαλλιεργητές, βιοτέχνες ή τεχνίτες).

    Μέτοικοι: ελεύθεροι μεν αλλά αποκλείονται από την πολιτική ζωή λόγω καταγωγής

    Δούλοι: κανένα δικαίωμα

    Η διαδικασία της τελετής περιλάμβανε τα ακόλουθα μέρη:

1. Πρόθεση (στην αγορά για δύο μέρες)

2. Προσφορά (δώρων από συγγενείς των νεκρών)

3. Εκφορά

4. Ενταφιασμός

5. Εκφώνηση επιτάφιου λόγου

    Η ταφή των νεκρών του πολέμου στην Αρχαία Αθήνα

    Οι Αθηναίοι είχαν πατροπαράδοτο έθιμο να ενταφιάζουν τους νεκρούς στη γενέθλια γη1.  Για τον σκοπό αυτόν η τέφρα και τα υπολείμματα από τα οστά τους, αφού μεταφέρονταν στην Αθήνα, τοποθετούνταν σε 10 κυπαρισσένια φέρετρα, όσες ήταν οι φυλές των πολιτών και εκθέτονταν στην Αγορά επί δύο ημέρες σε κοινό προσκύνημα2.  Δίπλα τοποθετούσαν κι ένα κενό φέρετρο αφιερωμένο στη μνήμη των αφανών (όσων δηλαδή δεν είχαν βρεθεί τα σώματα και δεν τους είχε γίνει η προβλεπόμενη καύση στην πυρά).  Την τρίτη μέρα με δημόσια συμμετοχή και δαπάνη γινόταν η εκφορά στο νεκροταφείο του Κεραμεικού, όπου θάβονταν όλοι μαζί με ομαδικούς τάφους, που γι’ αυτό λέγονται πολυάνδρια ή πολυτάφια. Εκεί, στον Κεραμεικό, αμέσως ύστερα από την ταφή, ο εκπρόσωπος της πόλης εκφωνούσε τον επιτάφιο λόγο.

1. Σε αντίθεση με όλους τους άλλους Έλληνες που έθαβαν τους σκοτωμένους πολεμιστές στο πεδίο της μάχης.

2. Εξαίρεση έχουμε στη μάχη του Μαραθώνα, όπου οι νεκροί θάφτηκαν στο πεδίο της μάχης, όπως ρητά αναφέρει ο Θουκυδίδης.