ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ (στίχοι 1 - 99)
Απόδοση του πρωτότυπου κειμένου στη νεοελληνική
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Ὦ κοινὸν αὐτάδελφον Ἰσμήνης κάρα, => Πολυαγαπημένη μου αδερφή Ισμήνη,
ἆρ΄ οἶσθ΄ ὅ τι => άραγε ξέρεις κάποια
τῶν ἀπ΄ Οἰδίπου κακῶν => από τις συμφορές του Οιδίποδα
ὁποῖον Ζεὺς οὐχὶ τελεῖ => που ο Δίας να μην την έχει στείλει
νῷν ἔτι ζώσαιν; => πάνω μας τις δύο, όσο ζούμε ακόμα;
Οὐδὲν γὰρ οὐ ἐσθ΄ => Γιατί τίποτα δεν υπάρχει
οὔτ΄ ἀλγεινὸν οὔτ΄ ἄτης ἄτερ => ούτε λυπηρό ούτε ολέθριο
οὔτ΄ αἰσχρὸν οὔτ΄ ἄτιμόν => Ούτε αισχρό ούτε άτιμο το οποίο
ὁποῖον οὐκ ὄπωπ΄ ἐγὼ τῶν σῶν => Εγώ να μην έχω δει μέσα στα δικά σου
τε κἀμῶν κακῶν. => και δικά μου βάσανα.
Καὶ νῦν τί τοῦτ΄ αὖ κήρυγμα => Και τώρα τι είναι αυτή η διαταγή
φασι θεῖναι πανδήμῳ πόλει => που λένε ότι διακήρυξε σε ολόκληρη την πόλη
τὸν στρατηγὸν ἀρτίως; => πριν από λίγο ο στρατηγός;
Ἔχεις τι κεἰσήκουσας; ἤ σε λανθάνει => Έχεις κάτι ακούσει ή σου διαφεύγει
στείχοντα πρὸς τοὺς φίλους => ότι απειλούν τους αγαπημένους μας
κακά τῶν ἐχθρῶν; => κακά που ταιριάζουν στους εχθρούς;
ΙΣΜΗΝΗ:
Ἐμοὶ μὲν οὐδεὶς μῦθος͵ Ἀντιγόνη, => Σε μένα τουλάχιστον Αντιγόνη καμία είδηση
φίλων ἵκετ΄ => για τους αγαπημένους δεν έφτασε,
οὔθ΄ ἡδὺς οὔτ΄ ἀλγεινὸς, => ούτε ευχάριστη ούτε δυσάρεστη,
ἐξ ὅτου δύο ἐστερήθημεν δυοῖν ἀδελφοῖν => αφότου εμείς οι δύο στερηθήκαμε τα δύο μας αδέρφια.
θανόντων μιᾷ ἡμέρᾳ διπλῇ χερί· => που σκοτώθηκαν σε μία μέρα με κοινό φόνο.
ἐπεὶ δὲ στρατὸς Ἀργείων => Από τη στιγμή που ο στρατός των Αργείων
ἐστιν φροῦδός ἐν νυκτὶ τῇ νῦν, => έγινε άφαντος τη νύχτα αυτή
οὐδὲν οἶδ΄ ὑπέρτερον, => τίποτα περισσότερο δεν ξέρω,
οὔτ΄ εὐτυχοῦσα μᾶλλον οὔτ΄ ἀτωμένη. => ούτε είμαι πιο ευτυχισμένη ούτε πιο δυστυχισμένη.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
῎Ηιδη καλῶς καί τοῦδ΄ οὕνεκ΄ => Ήμουν σίγουρη και για αυτό
ἐκτὸς αὐλείων πυλῶν σ΄ ἐξέπεμπον, => έξω από τις πύλες σε κάλεσα
ὡς μόνη κλύοις. => για να τα ακούσεις μόνη.
ΙΣΜΗΝΗ:
Τί δ΄ ἔστι; => Μα τι συμβαίνει;
δηλοῖς γάρ τι καλχαίνουσ΄ ἔπος. => Γιατί δείχνεις ότι κάποια είδηση βασανίζει τον νου σου.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Οὐ γὰρ Κρέων => Δεν ξέρεις ότι ο Κρέων
νῷν τὼ κασιγνήτω τὸν μὲν προτίσας τάφου, => τον ένα από τα δύο αδέρφια μας τον έκρινε άξιο ταφής,
τὸν δ΄ ἀτιμάσας ἔχει; => ενώ τον άλλο ανάξιο να ταφεί;
Ἐτεοκλέα μέν, ὡς λέγουσι, => Τον Ετεοκλή λοιπόν, όπως λένε,
σὺν δίκῃ χρῆσθαι => με δίκαιη κρίση αφού του φέρθηκε
δικαιῶν καὶ νόμῳ, => και σύμφωνα με το δίκαιο και τον νόμο
κατὰ χθονὸς ἔκρυψε ἔντιμον => στη γη τον έθαψε, ώστε να είναι τιμημένος
τοῖς ἔνερθεν νεκροῖς· => ανάμεσα στους νεκρούς του κάτω κόσμου
τὸν δ΄ ἀθλίως θανόντα Πολυνείκους νέκυν => Τον Πολυνείκη όμως που πέθανε με άθλιο τρόπο
φασιν ἐκκεκηρῦχθαι ἀστοῖσί => λένε ότι έχει διακηρυχθεί στους πολίτες
τὸ μὴ τάφῳ καλύψαι μηδὲ κωκῦσαί τινα, => να μην τον θάψουν μήτε να τον κλάψουν
ἐᾶν δ΄ ἄκλαυτον, ἄταφον, γλυκὺν θησαυρὸν => αλλά να τον αφήσουν άκλαυτο, άταφο, εύρημα ωραίο
οἰωνοῖς εἰσορῶσι πρὸς χάριν βορᾶς. => για τα αρπακτικά που ψάχνουν την τροφή τους.
Τοιαῦτά φασι τὸν ἀγαθὸν Κρέοντα σοὶ => Αυτά λένε ότι ο καλός μας Κρέων για σένα
κἀμοί, λέγω γὰρ κἀμέ, κηρύξαντ΄ ἔχειν, => και για μένα, λέω και για μένα έχει διακηρύξει.
καὶ δεῦρο νεῖσθαι τοῖσι μὴ εἰδόσιν => Και έρχεται εδώ σε όσους δεν τα γνωρίζουν
προκηρύξοντα σαφῆ τα αῦτα, => να τα καταστήσει σαφή
καὶ τὸ πρᾶγμ΄ ἄγειν οὐχ ὡς παρ΄ οὐδέν, => και δεν το θεωρεί ασήμαντο ζήτημα
ἀλλ΄ ὃς ἂν τούτων τι δρᾷ => αλλά αυτός που θα κάνει κάτι από αυτά
φόνον προκεῖσθαι δημόλευστον ἐν πόλει. => τον περιμένει θάνατος με λιθοβολισμό μπροστά στους πολίτες.
Οὕτως ἔχει σοι ταῦτα͵ καὶ τάχα δείξεις => Έτσι έχουν αυτά τα πράγματα και γρήγορα θα δείξεις
εἴτ΄ εὐγενὴς πέφυκας εἴτ΄ ἐσθλῶν κακή. => αν γεννήθηκες γενναία ή είσαι τιποτένια από καλή γενιά.
ΙΣΜΗΝΗ:
Ὦ ταλαῖφρον, εἰ τάδ΄ ἐν τούτοις, => Δύστυχη αν έχουν έτσι τα πράγματα,
ἐγὼ λύουσ΄ ἂν εἴθ΄ ἅπτουσα => ό,τι και να κάνω
τὶ δ΄προσθείμην πλέον; => τι όφελος θα μπορούσα να φέρω;
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Σκόπει εἰ ξυμπονήσεις => Σκέψου αν θα με βοηθήσεις
καὶ ξυνεργάσῃ. => και θα συνεργαστείς μαζί μου.
ΙΣΜΗΝΗ:
Ποῖόν τι κινδύνευμα; => Για ποια επικίνδυνη πράξη μιλάς;
ποῖ γνώμης ποτ΄ εἶ; => Τι έχεις στο μυαλό σου;
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Εἰ τὸν νεκρὸν => (Σκέψου) αν θα σηκώσεις
κουφιεῖς ξὺν τῇδε χερί. => για ταφή τον νεκρό με τούτο εδώ το χέρι.
ΙΣΜΗΝΗ:
῏Η γὰρ νοεῖς θάπτειν σφ΄, => Αλήθεια έχεις σκοπό να τον θάψεις
ἀπόρρητον πόλει; => αν και αυτό έχει απαγορευτεί ρητά στους πολίτες;
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Τὸν γοῦν ἐμὸν => (Θα θάψω) τον δικό μου
καὶ τὸν σόν ἀδελφόν, ἢν σὺ μὴ θέλῃς, => και το δικό σου αδερφό αν εσύ δεν θέλεις
οὐ γὰρ δὴ προδοῦσ΄ ἁλώσομαι. => γιατί δεν θα κατηγορηθώ ότι τον πρόδωσα.
ΙΣΜΗΝΗ:
Ὦ σχετλία, => Παράτολμη,
Κρέοντος ἀντειρηκότος; => ενώ το έχει απαγορεύσει ο Κρέων;
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Ἀλλ΄ οὐδὲν αὐτῷ => Αλλά αυτός δεν έχει κανένα δικαίωμα
μ΄ εἴργειν τῶν ἐμῶν μέτα. => να με εμποδίσει να θάψω τους δικούς μου.
ΙΣΜΗΝΗ:
Οἴμοι· φρόνησον, ὦ κασιγνήτη, => Αλίμονο σκέψου αδερφή μου
πατὴρ ὡς νῷν ἀπεχθὴς => ο πατέρας μας πόσο μισητός
δυσκλεής τ΄ ἀπώλετο, => και ντροπιασμένος χάθηκε
πρὸς αὐτοφώρων ἀμπλακημάτων => αφού, για τα αδικήματα που ο ίδιος έφερε στο φως
ἀράξας διπλᾶς ὄψεις αὐτὸς αὐτουργῷ χερί· => χτύπησε δυνατά τα δύο του μάτια με το ίδιο του το χέρι.
ἔπειτα μήτηρ καὶ γυνή, διπλοῦν ἔπος, => Έπειτα η μάνα και γυναίκα, διπλό όνομα
λωβᾶται βίον πλεκταῖσιν ἀρτάναισι· => πεθαίνει ντροπιασμένη σε μια πλεκτή θηλιά.
τρίτον δ΄ ἀδελφὼ δύο => Τρίτο κακό τα δύο μας αδέρφια
μίαν καθ΄ ἡμέραν αὐτοκτονοῦντε => που σε μια μέρα αλληλοσκοτώθηκαν
τὼ ταλαιπώρω μόρον κοινὸν κατειργάσαντ΄ => οι δυστυχισμένοι βρήκαν αμοιβαίο θάνατο
ἐπαλλήλοιν χεροῖν. => με χέρια που σήκωσαν ο ένας εναντίον του άλλου.
Νῦν δ΄ σκόπει αὖ νὼ μόνα => Και τώρα σκέψου εμείς οι δύο
δὴ λελειμμένα ὅσῳ κάκιστ΄ ὀλούμεθ΄, => που έχουμε μείνει μόνες πόσο ατιμωτικά θα χαθούμε
εἰ νόμου βίᾳ => αν παραβιάζοντας τον νόμο
παρέξιμεν ψῆφον ἢ κράτη τυράννων. => παραβούμε την απόφαση ή την εξουσία του βασιλιά.
Ἀλλ΄ ἐννοεῖν χρὴ τοῦτο μὲν => Αλλά πρέπει να σκέφτεσαι και αυτό
ὅτι ἔφυμεν γυναῖχ΄, ὡς πρὸς ἄνδρας => ότι γυναίκες γεννηθήκαμε και δεν μπορούμε να
οὐ μαχουμένα· => τα βάζουμε με τους άνδρες.
ἔπειτα δ΄ οὕνεκ΄ ἀρχόμεσθ΄ ἐκ κρεισσόνων => Έπειτα αυτοί που μας κυβερνούν είναι δυνατότεροι
καὶ ταῦτ΄ ἀκούειν => και πρέπει να υπακούμε και σε αυτά
κἄτι τῶνδ΄ ἀλγίονα. => και σε ακόμα χειρότερα.
Ἐγὼ μὲν οὖν αἰτοῦσα => Εγώ λοιπόν παρακαλώντας
τοὺς ὑπὸ χθονὸς ξύγγνοιαν ἴσχειν, => αυτούς που είναι στο Κάτω Κόσμο να με συγχωρήσουν,
ὡς βιάζομαι τάδε, πείσομαι => επειδή αναγκάζομαι να τα κάνω θα υποταχθώ
τοῖς ἐν τέλει βεβῶσι· => σε αυτούς που έχουν την εξουσία
τὸ γὰρ περισσὰ πράσσειν => Γιατί το να κάνει κανείς περισσότερα από τη δύναμή του
οὐκ ἔχει νοῦν οὐδένα. => είναι ανόητο.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Οὔτ΄ ἂν κελεύσαιμ΄ => Ούτε θα σε παρακαλούσα,
οὔτ΄ ἄν ἐμοῦ γ΄ ἂν ἡδέως => ούτε θα δεχόμουν με ευχαρίστηση
δρῴης μέτα, εἰ θέλοις ἔτι πράσσειν. => τη βοήθειά σου έστω και αν την πρόσφερες.
Ἀλλ΄ ἴσθ΄ ὁποία σοι δοκεῖ, => Αλλά όποια γνώμη και αν έχεις
κεῖνον δ΄ ἐγὼ θάψω· => εκείνον εγώ θα τον θάψω·
καλόν μοι τοῦτο ποιούσῃ θανεῖν. => γιατί θα είναι ωραίο για μένα να τον θάψω και να πεθάνω.
Φίλη μετ΄ αὐτοῦ κείσομαι, φίλου μέτα, => Μαζί του αγαπημένη θα κείμαι δίπλα σε αγαπημένο
ὅσια πανουργήσασ΄· => αφού θα διαπράξω ιερή παρανομία.
ἐπεὶ πλείων χρόνος ὃν δεῖ μ΄ ἀρέσκειν => Γιατί είναι πιο πολύς ο χρόνος που πρέπει να αρέσω
Ἐκεῖ γὰρ αἰεὶ κείσομαι· => Γιατί εκεί θα βρίσκομαι αιώνια.
σοὶ δ΄ εἰ δοκεῖ, ἀτιμάσασ΄ ἔχε => Εσύ αν νομίζεις σωστό περιφρόνα
τὰ τῶν θεῶν ἔντιμ΄. => όσα είναι τίμια για τους θεούς.
ΙΣΜΗΝΗ:
Ἐγὼ μὲν οὐκ ἄτιμα ποιοῦμαι, => Εγώ βέβαια δεν τα περιφρονώ
ἔφυν ἀμήχανος => Αλλά από τη φύση μου είμαι αδύνατη
τὸ δὲ βίᾳ πολιτῶν δρᾶν. => να ενεργώ παρά τη θέληση των πολιτών.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Σὺ μὲν τάδ΄ ἂν προὔχοι΄, => Εσύ αυτά να προφασίζεσαι
ἐγὼ δὲ δὴ τάφον πορεύσομαι => εγώ όμως σε τάφο πάω
χώσουσ΄ ἀδελφῷ φιλτάτῳ. => να θάψω τον αγαπημένο μου αδερφό.
ΙΣΜΗΝΗ:
Οἴμοι ταλαίνης, => Αλίμονο δυστυχισμένη,
ὡς ὑπερδέδοικά σου. => πόσο φοβάμαι για σένα!
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Μὴ 'μοῦ προτάρβει· => Μη φοβάσαι για μένα
τὸν σὸν ἐξόρθου πότμον. => για τη δική σου μοίρα φρόντιζε.
ΙΣΜΗΝΗ:
Ἀλλ΄ οὖν προμηνύσῃς => Αλλά μην αποκαλύψεις
γε μηδενὶ τοῦτο τοὔργον, => σε κανένα αυτό το έργο,
κρυφῇ δὲ κεῦθε, σὺν δ΄ αὕτως ἐγώ. => κράτησε το κρυφό, και εγώ το ίδιο θα κάνω.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Οἴμοι, καταύδα· => Αλίμονο! Διακήρυξε το σε όλους
πολλὸν ἐχθίων ἔσῃ σιγῶσ΄, => γιατί πιο μισητή θα είσαι αν σωπάσεις
ἐὰν μὴ πᾶσι κηρύξῃς τάδε. => και δεν διακηρύξεις όλα αυτά σε όλους.
ΙΣΜΗΝΗ:
Θερμὴν ἐπὶ ψυχροῖσι καρδίαν ἔχεις. => Έχεις θερμή καρδιά για ψυχρά πράγματα.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Ἀλλ΄ οἶδ΄ ἀρέσκουσ΄ => Ξέρω όμως ότι είμαι αρεστή
οἷς μάλισθ΄ ἁδεῖν με χρή. => σε εκείνους που πρέπει περισσότερο να αρέσω.
ΙΣΜΗΝΗ:
Εἰ καὶ δυνήσῃ γ΄· => Αν θα έχεις και τη δύναμη
ἀλλ΄ ἀμηχάνων ἐρᾷς => αλλά επιδιώκεις τα αδύνατα.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Οὐκοῦν, ὅταν δὴ μὴ σθένω, => Όταν δεν θα έχω πια δύναμη
πεπαύσομαι. => θα σταματήσω.
ΙΣΜΗΝΗ:
Ἀρχὴν δὲ θηρᾶν => Καθόλου όμως δεν πρέπει
οὐ πρέπει τἀμήχανα. => κανείς να επιδιώκει τα αδύνατα.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:
Εἰ ταῦτα λέξεις, => Αν συνεχίσεις να λες τέτοια
ἐχθαρῇ μὲν ἐξ ἐμοῦ, => θα μισηθείς από μένα
δίκῃ δὲ προσκείσῃ ἐχθρὰ τῷ θανόντι. => και δίκαια θα σε μισεί και ο νεκρός.
Ἀλλ΄ ἔα με καὶ τὴν ἐξ ἐμοῦ δυσβουλίαν => Αλλά άφησε εμένα και τη δική μου αφροσύνη
παθεῖν τὸ δεινὸν τοῦτο· => να πάθω αυτό το φοβερό.
οὐδὲν γὰρ πείσομαι οὐ τοσοῦτον => Γιατί τίποτα δε θα πάθω τόσο φοβερό
ὥστε μὴ οὐ καλῶς θανεῖν. => ώστε να μην πεθάνω έντιμα.
ΙΣΜΗΝΗ:
Ἀλλ΄, εἰ δοκεῖ σοι, στεῖχε· => Αν έτσι νομίζεις πήγαινε.
τοῦτο δ΄ ἴσθ΄ ὅτι ἄνους μὲν ἔρχῃ, => Αυτό όμως να ξέρεις, ότι πηγαίνεις ασυλλόγιστα
ὀρθῶς δ΄ φίλη τοῖς φίλοις. => αλλά αληθινά αγαπημένη στους αγαπητούς σου.
ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Στον πρόλογο γίνεται η πρότασις, η εισαγωγή δηλαδή του θεατή στο ξετύλιγμα της δράσης. Ο ποιητής μας δίνει τις αναγκαίες διευκρινίσεις για τα γεγονότα που προηγήθηκαν και μας διαφωτίζει για την τωρινή κατάσταση, από όπου θα ξεκινήσει η δράση: τον τόπο, τον χρόνο, τα πρόσωπα, τις σχέσεις των προσώπων και το ελατήριο της πράξης, την απόφαση δηλαδή της Αντιγόνης που θα δώσει ώθηση στην εξέλιξη των γεγονότων.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε την τριπλή ενότητα: χρόνου (σε μια μέρα), τόπου (σε ένα τόπο) και ενότητα υπόθεσης στην αρχαία τραγωδία. Για να εξυπηρετηθεί αυτή η απαίτηση ο ποιητής καταφεύγει στις λεγόμενες θεατρικές συμβατικότητες.
Δραματικός χρόνος (ο χρόνος που υποτίθεται ότι έγιναν τα περιγραφόμενα γεγονότα) είναι το τέλος μιας φοβερής μάχης, κατά την οποία οι δύο γιοι του Οιδίποδα, ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης σκοτώθηκαν σε μια θανάσιμη μονομαχία. Ο Πολυνείκης οδήγησε ενάντια στη Θήβα τους Αργείους σε μια εκστρατεία που είναι γνωστή ως «Επτά επί Θήβας» ενώ ο Ετεοκλής υπερασπίστηκε την πόλη του. Η Θήβα λυτρώθηκε από τους εξωτερικούς εχθρούς τη νύχτα πριν από την έναρξη του δράματος. Ο μύθος αυτός ήταν γνωστός στους θεατές και μπορούσαν με ευκολία να παρακολουθήσουν την εξέλιξη του δράματος. Το ενδιαφέρον τους επικεντρωνόταν στον χειρισμό ενός γνωστού μύθου από τον τραγικό ποιητή.
Η σκηνή διαδραματίζεται μπροστά στα Ανάκτορα των Θηβών έξω από τις κεντρικές πύλες που είναι ζωγραφισμένες πάνω στην σκηνή. Το σκηνικό δείχνει την πρόσοψη των ανακτόρων που πρέπει να ήταν μεγαλοπρεπής όπως τα ομηρικά ανάκτορα. Ο σκηνικός χώρος και χρόνος προκαλεί μια κατάσταση φόβου, μυστικότητας και ανήσυχης αγρυπνίας. Οι δύο αδερφές βγαίνουν κρυφά έξω από τα ανάκτορα για να συζητήσουν κάτι επείγον και εμπιστευτικό. Παρουσιάζονται στη σκηνή από τη δεξιά πύλη των ανακτόρων και συζητούν συνωμοτικά. Η Αντιγόνη, (πρόθεση ἀντί + γίγνομαι (γεννιέμαι) => α. πιστή απομίμηση της γενιάς, απόγονος, β. αντιδραστική, γ. αυτή που είναι ισάξια με τον γεννήτορα πατέρα της) όπως θα φανεί αμέσως, πέρασε τη νύχτα παλεύοντας με μια νέα συμφορά και τώρα έχει πάρει τις αποφάσεις της. Θέλει να τις ανακοινώσει στην αδερφή της, στον μόνο δικό της άνθρωπο που της απέμεινε, για αυτό την προσφωνεί με πολύ τρυφερά λόγια. Η συσσωρευμένη τρυφερότητα φαίνεται από τους δύο χαρακτηρισμούς: «κοινόν καὶ αὐτάδελφον» που λειτουργούν σαν δύο αναβαθμοί που φέρνουν πολύ κοντά τις δύο δυστυχισμένες αδερφές (πλεονασμός και υπαλλαγή ο πρώτος στίχος).
Η καρδιά της Αντιγόνης συγκλονίζεται από πίκρα, απορία, απογοήτευση, αλλά και οργή για τις συμφορές που έπληξαν τις δύο αδερφές. Έχει συνείδηση της μοίρας της γενιάς της εξαιτίας της παλιάς κατάρας που βαραίνει τον οίκο των Λαβδακιδών, όταν ο Λάιος παραβίασε τον νόμο της φιλίας και της οικογένειας. Αυτή η κατάρα πέφτει πάνω και στους τελευταίους απόγονους της οικογένειας. «Δεν υπάρχει καμία», λέει, «καμία συμφορά, καμία ντροπή, καμία ατιμία που δεν έχει βρει αυτές τις δύο δυστυχισμένες κοπέλες, όσο ακόμα ζουν».
Η φράση «όσο ακόμα είναι ζωντανές» στο στόμα μιας νέας κοπέλας δείχνει τη μεγάλη απελπισία της και συγχρόνως αποτελεί έναν υπαινιγμό για το γρήγορο τέλος, που θα ακολουθήσει μια δυστυχισμένη ζωή. Απαριθμώντας τις συμφορές της οικογένειας θέλει να κεντρίσει το φιλότιμο της αδερφής της ώστε να αποσοβηθεί και η τωρινή συμφορά. Η Αντιγόνη μιλάει με μεγάλη έξαψη και η ανωμαλία που υπάρχει στους στίχους 5 και 6 είναι εσκεμμένη για να δείξει ακριβώς την ψυχική της ταραχή.
Στη συνέχεια αναφέρεται στο συγκεκριμένο πρόβλημα, δηλαδή το διάταγμα του Κρέοντα. Το ονομάζει «κήρυγμα». Δεν το θεωρεί νόμο αλλά απλώς μια διακήρυξη που αποτελεί επέμβαση στα οικογενειακά της καθήκοντα και ασέβεια προς τους θεούς. Ο Σοφοκλής έπρεπε να δικαιολογήσει ουσιαστικά την παράβαση του διατάγματος από την Αντιγόνη, γιατί αυτή η συμπεριφορά ερχόταν σε αντίθεση με κάποιες καθιερωμένες αντιλήψεις για τη νομιμοφροσύνη και πολλοί θεατές θα θεωρούσαν την παράβαση του νόμου από τις δύο αδερφές ως αλαζονική και ανόητη. Με αυτόν τον τρόπο το κοινό αισθάνεται ότι και το διάταγμα του Κρέοντα δεν είναι απολύτως ορθό επειδή και αυτός παραβιάζει κάποιες άλλες καθιερωμένες αντιλήψεις και μέσα σε αυτό το παιχνίδι των αντιθέσεων η σύγκρουση αιωρείται αναπόφευκτη.
Η Αντιγόνη νιώθει αγανάκτηση για το διάταγμα του Κρέοντα, που απειλεί αγαπημένα πρόσωπα. Η οργή της είναι έκδηλη και έρχεται σε αντίθεση με την τρυφερότητα που νιώθει για το άλλο συγγενικό της πρόσωπο που τώρα απειλείται, τον δυστυχισμένο Πολυνείκη. Η ψυχική της αναστάτωση και τα ανάμεικτα συναισθήματα εκφράζονται με την ειρωνική αντιμετώπιση του Κρέοντα. Τον ονομάζει απλά «στρατηγόν». Με τη χρήση της λέξης «φίλους» εννοεί τα αγαπημένα πρόσωπα με τα οποία τη συνδέουν δεσμοί αίματος και κινδυνεύουν να πάθουν «τῶν ἐχθρῶν κακά» εννοεί τον νεκρό Πολυνείκη.
Φαίνεται ότι ανέλαβε ήδη πρωτοβουλία και δείχνει δυναμικότητα, τόλμη αλλά και αυστηρότητα. Ο απορηματικός λόγος με τον οποίο πρωτομπαίνει στο δράμα η Αντιγόνη, με έναν χείμαρρο από ερωτήματα, δείχνει την ψυχική της αναστάτωση και την αγωνιστική της ανησυχία. Ο χαρακτήρας της διαγράφεται και μέσω του ύφους.
Απέναντι στον οίστρο της Αντιγόνης η Ισμήνη παρουσιάζεται απροβλημάτιστη και δειλή. Η ψυχή της φαίνεται ψυχρή, απαθής, συναισθηματικά ουδέτερη. Συγκρατημένη, γεμάτη επιφυλάξεις περιορίζεται να προσφωνήσει την αδερφή της με τρόπο τυπικό: «Αντιγόνη». Ο τρόπος προσφώνησης εναρμονίζεται με τη ψυχική διάθεση που χαρακτηρίζει την προσωπικότητα της κάθε ηρωίδας.
Η Ισμήνη φαίνεται να μη νιώθει ούτε χαρά για τη φυγή των Αργείων ούτε λύπη για τον θάνατο του Πολυνείκη. Δε γνωρίζει τίποτα για το διάταγμα του Κρέοντα. Δεν φρόντισε να μάθει. Η άγνοια της έρχεται σε αντίθεση με τη γνώση της Αντιγόνης και δείχνει την ανευθυνότητά της. Δεν επιζητεί την πληροφόρηση αλλά περιορίζεται σε ότι φτάνει σε αυτήν όπως το δηλώνει απερίφραστα στην αρχή του λόγου της.
Έτσι η καλά πληροφορημένη και πυρετώδης Αντιγόνη βρήκε την αδερφή της, όπως το περίμενε, σε πλήρη άγνοια του κινδύνου που απειλεί την οικογένειά της. Ο λόγος της κρύβει μια ανεπαίσθητη ειρωνεία για την ανευθυνότητα της Ισμήνης. Για αυτό την κάλεσε έξω από το ανάκτορο για να την ενημερώσει και να λάβουν σημαντικές αποφάσεις. Η αντιθετική στάση των χαρακτήρων είναι η τεχνική που χρησιμοποιεί ο ποιητής. Μια τρυφερή, ανήσυχη και δυναμική Αντιγόνη απέναντι σε μια ψυχρή, παθητική, και αδιάφορη Ισμήνη.
Οι θεατές νιώθουν συμπάθεια για τις δύο δυστυχισμένες κόρες του Οιδίποδα. Η περιέργειά τους εξάπτεται από τον συνωμοτικό τρόπο της συνάντησης. Ο υπαινικτικός λόγος της Αντιγόνης φορτίζει συναισθηματικά τις ψυχές τους, ενώ η αναφορά στο «κήρυγμα» τους προκαλεί ανάμεικτα συναισθήματα περιέργειας, αγωνίας και συμπόνιας για την τύχη των δύο αδερφών. Με το διάταγμα του Κρέοντα μπαίνει σε κίνηση ο τροχός της μοίρας, καθώς εκτινάσσονται δυνάμεις που δίνουν ώθηση στην εξέλιξη του δράματος. Το παρουσιάζει σχεδόν όπως απαγγέλθηκε, εκτός από ορισμένες λέξεις που προσθέτει για να το σχολιάσει («ἀθλίως», «ἀγαθόν», «σοὶ κἀμοί», «λέγω γάρ κἀμέ»). Σύμφωνα με αυτό ο Ετεοκλής έπρεπε να ταφεί με όλες τις τιμές, ως υπερασπιστής της πόλης, ενώ ο Πολυνείκης να μείνει άταφος και χωρίς τις πρέπουσες νεκρικές τιμές. Για όποιον παραβίαζε το διάταγμα η ποινή ήταν θάνατος με λιθοβολισμό. Η ποινή αυτή επιβαλλόταν σε εκείνους που διέπρατταν αμαρτήματα προδοσίας, προσβολής του κοινού συμφέροντος και ιεροσυλίας. Με αυτόν τον τρόπο ο Κρέων έμμεσα κατηγορεί τον Πολυνείκη ως προδότη. Η σκληρή και εξευτελιστική τιμωρία καθιστά δυσκολότερη τη θέση της Ισμήνης που καλείται να αποφασίσει για τη στάση που θα τηρήσει.
Είναι χαρακτηριστικές οι λέξεις που χρησιμοποιεί η ηρωίδα για να υπογραμμίσει τη συμπεριφορά του Κρέοντα απέναντι στους δύο αδερφούς: «προτίσας καί ἀτιμάσας». Και οι δύο σχετίζονται με την τιμή, μια αξία που ρύθμιζε και κατεύθυνε τη ζωή και τη συμπεριφορά των ανθρώπων της ηρωικής εποχής. Εδώ η ταφή συνδέεται με την τιμή. Στέρηση της ταφής αποτελεί ατίμωση για τον Πολυνείκη.
Ο Κρέων έθαψε τον Ετεοκλή σύμφωνα με το έθιμο για να είναι «ἒντιμος». Το σχόλιο αποδίδεται στους κατοίκους της πόλης, όπως φανερώνει το «ὡς λέγουσιν». Το βάρος όμως πέφτει στο δεύτερο μέρος τη αντίθεσης, στην τύχη του Πολυνείκη, που περιγράφεται με το επίρρημα «ἀθλίως». Η Αντιγόνη μιλάει αδιάφορα για τον Ετεοκλή, ενώ γίνεται πιο συναισθηματική όταν μιλάει για τον Πολυνείκη. Τον θεωρεί πιο δυστυχισμένο εξαιτίας της απόφασης του Κρέοντα.
Ο λόγος της Αντιγόνης είναι έντονος και φτάνει μέχρι την παραφορά. Το διάταγμα αν και απευθύνεται σε όλους τους Θηβαίους αφορά κυρίως τις δύο αδερφές, ως τις πιο στενές συγγενείς του νεκρού. Για την Αντιγόνη δεν υπάρχει τίποτα πιο όμορφο και αξιοπρεπές από το να ριψοκινδυνεύσει τη ζωή της προκειμένου να εκτελέσει το ιερό της καθήκον. Η αγάπη και το οικογενειακό καθήκον είναι πιο σημαντικά από το διάταγμα το Κρέοντα. Η παραβίαση του διατάγματος είναι σίγουρη εκ μέρους της. Με τη φράση «λέγω κἀμέ» φανερώνει την ήδη ληφθείσα απόφασή της να αντισταθεί. Στην ψυχή των θεατών γεννιέται ο φόβος για την τύχη της ηρωίδας.
Η ανακοίνωση του διατάγματος και η απόφαση της Αντιγόνης είναι οι κύριες δραματικές αιτίες που πυροδοτούν τη δράση. Τελειώνει τον λόγο της υπενθυμίζοντας στην Ισμήνη την ευγενική της καταγωγή, για να διεγείρει τη φιλοτιμία της, ώστε να συναισθανθεί το χρέος απέναντι στον νεκρό αδερφό και να τη βοηθήσει στην ταφή του Πολυνείκη. Είναι φανερό πως η ηρωίδα συνδέει την ευγένεια της καταγωγής με την ευγένεια του ήθους, δηλαδή με την εκτέλεση του ιερού της καθήκοντος. Θέτει στην αδερφή της το δίλημμα: να τη βοηθήσει και να φανεί ανώτερη ή να μην εκτελέσει το χρέος της και να φανεί κατώτερη.
Η απάντηση της Ισμήνης στην πρόσκληση της αδερφής της γίνεται με ερώτηση που ξεκινάει με την προσφώνηση «ὦ ταλαῖφρον» (στίχος 39). Διαβλέπει τις οδυνηρές συνέπειες που εγκυμονεί η στάση της Αντιγόνης και στέκεται απέναντι της με απορία και αμηχανία. Βρίσκεται σε εναγώνια ταραχή και τη χαρακτηρίζει μια δειλία. Η Αντιγόνη ζητά τη συνεργασία της σωματικά και ηθικά στην ταφή του νεκρού αδερφού. Έχει πάρει την απόφασή της και αναμένει και την απόφαση της Ισμήνης. Δηλώνει την αποφασιστικότητα και τη σταθερότητά της. Η αντίθεση ανάμεσα στις δύο αδερφές φαίνεται πλέον ξεκάθαρα: μια έντρομη και μικρόψυχη Ισμήνη απέναντι σε μια τολμηρή και αποφασιστική Αντιγόνη.
Στους συγκεκριμένους στίχους προοικονομείται η είσοδος του Κρέοντα με την ανακοίνωση της Αντιγόνης ότι θα έρθει για να καταστήσει σαφές το διάταγμα του. Οι θεατές νιώθουν θαυμασμό για το περήφανο ήθος και την αποφασιστικότητα της ηρωίδας και οίκτο για τον Πολυνείκη που ατιμάζεται. Η περιέργεια και η αγωνία τους τώρα κορυφώνεται καθώς αναμένουν την απάντηση της Ισμήνης στην πρόσκληση της Αντιγόνης.
Η Αντιγόνη κάλεσε την αδερφή της να συμπράξει στο έργο της ταφής και την υπέβαλλε σε μία τρομερή δοκιμασία. Με την αδυναμία της Ισμήνης να καταλάβει τη σημασία που έχει η πράξη για την αδερφή της ανάβει μια σύντομη στιχομυθία. Ως εκφραστικός τρόπος η στιχομυθία ακολουθεί κατά κανόνα μονολόγους και με την ταχύτητα και την ορμητικότητά της ανεβάζει τον σκηνικό ρυθμό φανερώνοντας την ψυχική ταραχή των διαλεγομένων προσώπων.
Η Ισμήνη αντιδρά στην πρόσκληση της Αντιγόνης αποκαλώντας το έργο της ταφής «κινδύνευμα» που υποδεικνύει το δικό της ήθος σε αντίθεση προς αυτό της αδερφής της. η Ισμήνη πιστεύει ότι η απόφαση της Αντιγόνης που είναι αντίθετη προς τη διαταγή του Κρέοντα είναι παράλογη και επικίνδυνη. Εκτιμά ότι η απαγόρευση του Κρέοντα εκφράζει όλο το κύρος της κρατικής εξουσίας και επομένως είναι απαράβατη.
Η Αντιγόνη ζητάει επίμονα από την Ισμήνη να ξεκαθαρίσει αν θα τη βοηθήσει στην ταφή. «Με αυτό εδώ το χέρι» λέει σηκώνοντας το χέρι της. Με την κίνηση αυτή έχουμε μία σκηνοθετική πληροφορία. Ως αντίδραση στην έκπληξη και στις επιφυλάξεις της αδερφής της δηλώνει ότι θα εκτελέσει το ιερό της καθήκον μόνη της. Με μία δόση υπαινιγμού λέει ότι για αυτήν η απάρνηση της ταφής ισοδυναμεί με προδοσία. Η επιλογή της δείχνει την αποφασιστικότητα και το ηρωικό της ήθος. Βρίσκεται στον αντίποδα σε σχέση με την Ισμήνη.
Ο Σοφοκλής δίνοντας αυτόν τον τολμηρό και αποφασιστικό ρόλο σε μία γυναίκα έρχεται σε αντίθεση με τις καθιερωμένες αντιλήψεις των αρχαίων Ελλήνων. Από τη μία ο σεβασμός προς τους νόμους ήταν απεριόριστος από την άλλη η δυσπιστία του κοινού είναι μεγαλύτερη γιατί αυτή που αψηφάει αυτές τις αντιλήψεις είναι γυναίκα, άρα κατώτερη από τον άνδρα: η θέση της βρίσκεται μέσα στο σπίτι και ο ρόλος της περιορίζεται στη γέννηση και ανατροφή των παιδιών.
Βέβαια ο ποιητής ήταν δέσμιος του μύθου, όμως και η ταφή του νεκρού υπηρετείται μόνο από γυναικείο χέρι, γιατί μόνο η κλεισμένη στο σπίτι γυναίκα ήταν πιστός τηρητής του άγραφου νόμου και σε αυτήν έπεφτε όλο το βάρος της απονομής των νεκρικών τιμών.
Η σταθερή απόφαση της Αντιγόνης προκαλεί «φόβο» στην καρδιά της Ισμήνης. Είναι γυναίκα αδύναμη που δεν μπορεί να εκτελέσει το ιερό της καθήκον. Ο φόβος της συνοδεύεται από συναισθήματα τρυφερής αγάπης και ενδιαφέροντος, όπως φαίνεται από τη δεύτερη προσφώνηση «σχετλία» που έχει την ίδια συναισθηματική φόρτιση με τον χαραστηρισμό «ταλαῖφρον». Η απάντηση της Αντιγόνης στη διαφαινόμενη άρνηση της Ισμήνης είναι ότι ο Κρέων δεν μπορεί να τη χωρίσει από τους δικούς της. Μάχεται για τη δική της ελευθερία που η πολιτεία του Κρέοντα θέλει να πνίξει.
Στη στιχομυθία υπάρχει διαφορά αντιλήψεων και διαφαίνεται ο αγέρωχος χαρακτήρας της μίας αδερφής και η δειλία της άλλης. Η παρουσίαση του χαρακτήρα της Αντιγόνης εμφανίζει κλιμάκωση: φιλάδελφη, ευσεβής και τώρα ανυποχώρητη. Αντίθετη πορεία ακολουθεί η παρουσίαση του χαρακτήρα της Ισμήνης που από απλή επιφυλακτικότητα θα καταλήξει στον συμβιβασμό. Περίτρομη η Ισμήνη απαντά με το σχετλιαστικό επιφώνημα «οἲμοι». Εφιστά την προσοχή της αδερφής της στον επερχόμενο κίνδυνο με την προστακτική «φρόνησον», εκφράζει την αγάπη της με την προσφώνηση «ὦ κασιγνήτη» και προχωρεί με την κλιμάκωση των συμφορών που έπληξαν την οικογένειά της.
Ο ποιητής αναπτύσσει εκτενέστερα τις συμφορές που έπληξαν τον οίκο των Λαβδακιδών για την οικονομία του έργου. Προβάλλεται και πάλι η συμφορά του Οιδίποδα, η αυτοκτονία της Ιοκάστης, «μάνας και γυναίκας του μαζί» και ο αλληλοσκοτωμός του Ετεοκλή και του Πολυνείκη. Με τον τρόπο αυτόν δίνονται πληροφορίες για τα γεγονότα που προηγήθηκαν του δράματος και αποσπάται ο οίκτος των θεατών για τις δύο αδερφές.
Η Ισμήνη χρησιμοποιεί το ίδιο επιχείρημα που χρησιμοποίησε προηγουμένως η αδερφής αλλά για να πετύχει αντίθετο αποτέλεσμα. Θέλει να την αποτρέψει από το επικίνδυνο έργο. Αν θάψει τον αδερφό τους και οι δύο θα πεθάνουν άδικα. Αισθάνεται αδύναμη να τα βάλει με άντρες και να κάνει πράγματα που ξεπερνούν τις δυνάμεις της. Μέσα σε λίγους στίχους κλείνεται ένας ολόκληρος ανθρώπινος χαρακτήρας.
Η Ισμήνη είναι μια υποταγμένη γυναίκα, έτοιμη για συμβιβασμό και πρόθυμη να υπακούει και στις πιο οδυνηρές διαταγές της εξουσίας. Έχει τη συναίσθηση του καθήκοντος απέναντι στον νεκρό αδερφό της αλλά θα ζητήσει συγχώρεση από τους χθόνιους θεούς, γιατί αναγκάζεται να αποφύγει την εκτέλεση των ιερών καθηκόντων της. Οι θεατές θαυμάζουν την αποφασιστικότητα της Αντιγόνης, χωρίς να καταδικάζουν την αδερφή της για την αδυναμία που δείχνει. Το ενδιαφέρον τους τώρα επικεντρώνεται στη στάση που θα κρατήσει ο Κρέων.
Από τη βιαιότητα της συμπεριφοράς της Αντιγόνης προς την Ισμήνη οι θεατές γνωρίζουν ότι η ηρωίδα είναι αμετάκλητα αποφασισμένη να εκτελέσει το χρέος της και να βιώσει τη σκληρή δοκιμασία της σύγκρουσης με τον Κρέοντα.
Επιχειρήματα της Ισμήνης (στίχοι 49 - 68):
1. Ψυχολογικό επιχείρημα: αναφορά στις συμφορές που έπληξαν την οικογένεια στο παρελθόν (προέκθεση) που στοχεύει:
α. Στην αποτροπή της αδερφής της από την πραγματοποίηση της ταφής.
β. Στη δικαιολόγηση της άρνησή της να συνεργαστεί σε αυτήν.
γ. Στην ενημέρωση των θεατών γι’ αυτά τα προδραματικά γεγονότα.
2. Λογικά επιχειρήματα:
α. Η παραβίαση της απόφασης του βασιλιά είναι παραβίαση του νόμου, οποίος είναι η υπέρτατη αρχή του κράτους.
β. Η αδύναμη γυναικεία φύση δεν επιτρέπει να τα βάζουμε με άντρες.
γ. Η υπακοή και η εξάρτηση από τους ισχυρότερους.
Η άρνηση της Ισμήνης να συνεργαστεί και τα επιχειρήματά της που σκοπό είχαν να αποτρέψουν και την Αντιγόνη προκαλούν την έντονη αντίδραση της δεύτερης που συμπεριφέρεται τώρα ψυχρά και σκληρά απέναντι στην αδερφή της. Στο φλογερό πάθος της Αντιγόνης προστίθεται τώρα και το πείσμα, βασικό στοιχείο του χαρακτήρα της, καθώς αποκρούει περιφρονητικά μια πιθανή αλλαγή γνώμης της αδερφής της στο μέλλον. Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει την αντίδραση της Ισμήνης προοικονομεί ότι η σύγκρουση με τον Κρέοντα θα είναι τρομερή και απότομη.
Επιχειρήματα της Αντιγόνης (ηθικά και θρησκευτικά) (στίχοι 69 - 77):
1. Είναι ωραίο και τιμητικό να θάψει τον αδερφό της και να πεθάνει.
2. Η πράξη της είναι ιερή παρανομία (οξύμωρο σχήμα) που όμως θα της εξασφαλίσει την αδερφική αγάπη.
3. Προτιμά να είναι αρεστή στους θεούς του κάτω κόσμου παρά στους άρχοντες της επίγειας ζωής, αφού η μεταθανάτια ζωή είναι αιώνια.
4. Η παραμέληση του ιερού χρέους προς τον νεκρό αδερφό της αποτελεί περιφρόνηση των θείων νόμων.
Αφήνει τη σκηνή με σκληρή αποφασιστικότητα αφού έδειξε μίσος για την τρυφερή Ισμήνη -τρυφερή σαν την ίδια!- επειδή αρνήθηκε να τη βοηθήσει. Νιώθει πλέον τον εαυτό της ταγμένο στην εκτέλεση του οικογενειακού της καθήκοντος προς τον αδερφό της και το μαρτύριο που αυτό συνεπάγεται.
Το διάταγμα του Κρέοντα οφείλεται σε μίσος και σκορπάει πάνω στην πόλη φόβο. Η Αντιγόνη θα αντισταθεί με το μόνο όπλο που της απόμεινε: την αγάπη προς τον νεκρό αδερφό. Αυτή η παράλογη αγάπη την έκανε αυτό που είναι τώρα: μια ύπαρξη τραχιά στο άγγιγμα, με εμμονή προς τη θυσία με μία ενεργητικότητα και σκληρότητα που ταιριάζει περισσότερο σε άντρα παρά σε μία τρυφερή κοπέλα σε ηλικία γάμου.
Η Ισμήνη επιστρέφει στο παλάτι αρθρώνοντας μία τελευταία λέξη αγάπης και εγκαταλείποντας την αδερφή της στην απόλυτη και ηρωική μοναξιά της. Αυτή η μοναξιά είναι στοιχείο οικονομίας του έργου για την μελλούμενη σύγκρουση με τον Κρέοντα, ώστε η νίκη να ανήκει στην ολοκληρωτικά μόνη Αντιγόνη.
Με τη σύγκρουση των δύο αδερφών ξεκινάει η δράση. Η μία βαδίζει τον δρόμο της τιμής, της θυσίας και της δόξας, λες και σε όλη της τη ζωή περίμενε αυτήν την ευκαιρία για να αποδείξει το φρόνημά της, εναντιωμένη στον Κρέοντα. Η άλλη αρνείται την πρόσκληση και απομονώνεται εξωτερικά με τη δημόσια καταφρόνια, ενώ εσωτερικά βασανίζεται από ενοχή για τον δρόμο που διάλεξε.
Η τεχνική των αντίθετων χαρακτήρων (τεχνική της φωτοσκίασης) στην παρουσίαση της Αντιγόνης και της Ισμήνης στοχεύει:
α. Στην κατανόηση των διαφορετικών κινήτρων και προτεραιοτήτων που δημιουργούν τη διάσταση ήθους.
β. Στη συνειδητοποίηση του ηθικού αναστήματος της Αντιγόνης.
γ. Στην προετοιμασία της μεταξύ τους σύγκρουσης.
Η αρχαιοελληνική αντίληψη για την απόδοση νεκρικών τιμών και η αρχαϊκή ηθική αντίληψη ότι η ευγένεια της καταγωγής επιβάλλεται να συνοδεύεται από ευγένεια της ψυχής.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΠΡΟΛΟΓΟ ΤΗΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ
Στον διάλογο της Ισμήνης µε την Αντιγόνη να επισημάνετε τις δηλώσεις της Αντιγόνης που φανερώνουν την αποφασιστικότητά της για το έργο που σκοπεύει να εκτελέσει.
Η Αντιγόνη στους στίχους 70 - 71 δηλώνει πως είναι αποφασισμένη να προχωρήσει στον ενταφιασμό του Πολυνείκη, έστω κι αν αυτό σημάνει τη θανάτωσή της («Μα έχε όποια γνώμη θέλεις, εκείνον όμως εγώ θα θάψω∙ θα είναι ωραίο για μένα να κάνω αυτό και να πεθάνω»). Όπως, άλλωστε, αιτιολογεί την απόφασή της στους στίχους 73 - 74 θα έχει, έτσι, τη δυνατότητα να κείτεται αιώνια πλάι σε αυτόν έχοντας υπηρετήσει το ιερό της καθήκον παραβιάζοντας τους ανθρώπινους νόμους («Μαζί του αγαπημένη θα αναπαύομαι πλάι σ’ αγαπημένο, αφού διαπράξω μια ιερή παρανομία∙»). Με παρόμοιο αποφασιστικό τρόπο επαναλαμβάνει την πρόθεσή της στους στίχους 80 - 81 παρουσιάζοντας ως άμεσα επικείμενη τη διαδικασία του ενταφιασμού («εγώ όμως θα πάω να ενταφιάσω τον αδελφό μου τον πολυαγαπημένο»).
Με ποια επιχειρήματα υποστηρίζει η Αντιγόνη (στίχοι 69 - 85) την απόφασή της να θάψει τον αδελφό της;
Η Αντιγόνη υποστηρίζει πως αφού θα έχει διαπράξει μια «ιερή παρανομία» ενταφιάζοντας τον Πολυνείκη παρά την απαγόρευση του Κρέοντα, θα αναπαύεται ακολούθως αγαπημένη πλάι στον αγαπημένο της αδελφό. Θα κερδίσει, δηλαδή, τη βαθιά εκτίμηση της ψυχής του νεκρού αδελφού της αλλά κι ακόμη περισσότερο την εκτίμηση των θεών του κάτω κόσμου, εκεί όπου θα κείτεται για πάντα. Οι θεοί αυτοί, στον κόσμο των οποίων καταλήγουν όλοι οι θνητοί, θεωρούν ιερή και αναγκαία την ταφή των νεκρών, θα εκτιμήσουν, άρα, την αυτοθυσία της Αντιγόνης για χάρη του δικού τους διαχρονικού νόμου.
Να επισημάνετε τις αντιδράσεις της Αντιγόνης απέναντι στην Ισμήνη, όταν πληροφορείται πως η αδελφή της δε θα τολμήσει να παρακούσει τις εντολές του Κρέοντα. Να διακρίνετε τις αντιδράσεις αυτές σε εξωτερικές (όσες αφορούν τη συμπεριφορά της) και σε εσωτερικές (όσες αφορούν τα συναισθήματά της).
Η Αντιγόνη αισθάνεται προδομένη από την αδελφή της, εφόσον δεν μπορεί να συμμεριστεί τον φόβο και την αδυναμία της, τα οποία τα εκλαμβάνει περισσότερο ως δικαιολογία για την έλλειψη αφοσίωσης στον νεκρό αδελφό τους. Διατηρεί, ωστόσο, μια μικρή ελπίδα πως ίσως η Ισμήνη καμφθεί τελικά, αν θίξει τη φιλοτιμία της, γι’ αυτό και όπως με πικρία της δηλώνει «Ούτε θα σε παρακαλούσα, ούτε, έστω κι αν ακόμα θέλεις να συμπράξεις, θα δεχόμουν με ευχαρίστηση τη σύμπραξή σου.» προχωρώντας, ωστόσο, σε ένα σχόλιο σχετικά με το χρέος της Ισμήνης απέναντι στους θεούς προκειμένου να της υποδείξει τον ορθό δρόμο δράσης «εσύ, αν το κρίνεις σωστό, περιφρόνησε όσα είναι τίμια για τους θεούς». Την απάντηση, μάλιστα, της Ισμήνης πως δεν μπορεί να κινηθεί ενάντια στη θέληση της πόλης, την εκλαμβάνει ως απλή δικαιολογία, χωρίς να αντιλαμβάνεται την ειλικρίνεια των όσων της εκφράζει η αδελφή της «Εσύ αυτά να προφασίζεσαι». Μόλις, όμως, διαπιστώνει πως η Ισμήνη δεν πρόκειται να καμφθεί και πως η μόνη βοήθεια που είναι διατεθειμένη να της προσφέρει είναι η σιωπή της σχετικά με τη σχεδιαζόμενη πράξη, τότε η Αντιγόνη εξαγριώνεται και παύει πλέον να θεωρεί την Ισμήνη δικό της πρόσωπο «Αλίμονο, διακήρυξέ το σε όλους∙ πολύ πιο μισητή θα είσαι αν σωπάσεις, αν δεν τα διακηρύξεις αυτά σε όλους». Η Αντιγόνη απευθύνεται με περιφρόνηση στην αδελφή της, τονίζοντας πως με την επιλογή της να μη τη βοηθήσει έχει προκαλέσει το μίσος το δικό της αλλά και του αδελφού τους «Αν συνεχίσεις να λες αυτά, θα μισηθείς από μένα και δίκαια θα σε μισεί για πάντα ο νεκρός». Με αυτήν τη δήλωση η Αντιγόνη της καθιστά σαφές πως η ρήξη μεταξύ τους είναι οριστική.
Ποια στοιχεία του χαρακτήρα της Αντιγόνης προβάλλονται στην ενότητα; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας αναφέροντας συγκεκριμένα χωρία.
Η Αντιγόνη χαρακτηρίζεται από έλλειψη ενσυναίσθησης, καθώς αδυνατεί να αποδεχτεί τη διαφορά ήθους της αδελφής της και τον φόβο που της προκαλεί η σχεδιαζόμενη ταφή του Πολυνείκη («Εσύ αυτά να προφασίζεσαι»). Είναι, συνάμα, εξαιρετικά ισχυρογνώμων και αδιάλλακτη, εφόσον αρνείται να λάβει υπόψη της τις εύλογες αντιρρήσεις της αδελφής της και σπεύδει να την απορρίψει («Ούτε θα σε παρακαλούσα, ούτε, έστω κι αν ακόμα θέλεις να συμπράξεις, θα δεχόμουν με ευχαρίστηση τη σύμπραξή σου»). Υπηρετεί, μάλιστα, με τέτοια επιμονή τη δική της απόφαση, ώστε δημιουργεί την εντύπωση φανατισμένου ατόμου. Στη δική της σκέψη όποιος δεν είναι με το μέρος της γίνεται απευθείας εχθρός της («Αλίμονο, διακήρυξέ το σε όλους∙ πολύ πιο μισητή θα είσαι αν σωπάσεις»). Αν και η αφοσίωσή της στον νεκρό αδελφό της είναι θεμιτή ξεπερνά, όμως, τα όρια όταν τρέπεται σε μίσος απέναντι στο μοναδικό εν ζωή οικείο της πρόσωπο («Αν συνεχίσεις να λες αυτά, θα μισηθείς από μένα και δίκαια θα σε μισεί για πάντα ο νεκρός»).
Πώς κρίνετε τον τρόπο µε τον οποίο αντιμετωπίζει την αδελφή της η Αντιγόνη; Θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι µε τον ίδιο τρόπο συμπεριφέρεται και η Ισμήνη απέναντί της; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.
Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει η Αντιγόνη την Ισμήνη υποδηλώνει έλλειψη τόσο σεβασμού όσο και αγάπης απέναντι στην αδελφή της. Η επιθετικότητα της Αντιγόνης και η ακραία δήλωσή της πως η Ισμήνη κινδυνεύει να καταστεί μισητό πρόσωπο, αν και οφείλονται στην κλονισμένη συναισθηματική κατάσταση της ηρωίδας, δεν είναι αποδεκτοί τρόποι συμπεριφοράς απέναντι σε ένα πρόσωπο που τόσο έκδηλα της εκφράζει το ενδιαφέρον και την αγάπη της. Αξίζει, μάλιστα, να προσεχθεί πως παρά την κορύφωση του επιθετικού λόγου της Αντιγόνης, η Ισμήνη δεν παρασύρεται σε ανάλογες εκφράσεις μήτε παύει να εκφράζει την αγάπη της. Η Ισμήνη κατανοεί την ψυχική ένταση της αδελφής της και δεν εκλαμβάνει ως έκφραση πραγματικών συναισθημάτων μίσους και αντιπάθειας την έκρηξη της αδελφής της. Διατηρεί, έτσι, τη δική της ηπιότητα και δηλώνει με επιμονή το ειλικρινές ενδιαφέρον της για την Αντιγόνη («Αλίμονο, δυστυχισμένη, πόσο φοβάμαι για σένα», «Αλλά, αν έτσι κρίνεις, πήγαινε∙ τούτο γνώριζε, ότι βαδίζεις ασυλλόγιστη, μα αληθινά αγαπημένη σε αγαπημένους»).
Η Αντιγόνη προκαλεί την Ισμήνη να µην κρατήσει κρυφή την ταφή που σχεδιάζει για τον Πολυνείκη. Πώς εξηγείτε αυτή την επιμονή της, τη στιγμή μάλιστα που γνωρίζει ότι, αν αποκαλυφθεί η πράξη της, θα ανατραπεί το σχέδιό της και την περιμένει ο θάνατος;
Η Αντιγόνη έχοντας εκνευριστεί και αγανακτήσει με την απροθυμία της Ισμήνης να τη βοηθήσει στον ενταφιασμό του αδελφού τους δεν καταδέχεται καμία άλλη μορφή συνδρομής από τη μεριά της. Προκειμένου, μάλιστα, να της δείξει εμφατικά την περιφρόνησή της την προκαλεί να διακηρύξει σε όλους τα όσα σχεδιάζει. Στην πραγματικότητα, βέβαια, αν η Ισμήνη το έκανε αυτό, το σχέδιο της Αντιγόνης θα είχε ανατραπεί. Η Αντιγόνη, ωστόσο, είναι βαθιά απογοητευμένη από την αδελφή της και εκείνο που κυρίως θέλει να της εκφράσει είναι πως εφόσον δεν τη βοηθά, τότε δεν θέλει να έχει καμία σχέση μαζί της. Η Ισμήνη, βέβαια, δεν επρόκειτο ποτέ να προδώσει κατά τέτοιον τρόπο την αδελφή της κι αυτό είναι κάτι που η Αντιγόνη το γνωρίζει, γι’ αυτό και την προκαλεί τόσο άφοβα να γνωστοποιήσει σε όλους το σχέδιό της.
«θερµὴν ἐπὶ ψυχροῖσι καρδίαν ἔχεις» (στίχος 88): να προσδιορίσετε το γεγονός, το πρόσωπο ή την κατάσταση στην οποία αναφέρεται µε το σχόλιό της η Ισμήνη µε τα επίθετα «θερµήν» και «ψυχροῖσι». Ποιο λογοτεχνικό σχήμα χρησιμοποιεί εδώ ο Σοφοκλής και τι επιτυγχάνει µ’ αυτό;
Η αποφασιστικότητα με την οποία η Αντιγόνη σχεδιάζει να θυσιάσει τη ζωή της για χάρη του νεκρού Πολυνείκη, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο απορρίπτει την πρόθεση της αδελφής της να κρατήσει κρυφό το σχέδιό της, προκαλούν έκπληξη στην Ισμήνη. Κατ’ αυτόν τον τρόπο με την αντίθεση του στίχου αυτού η Ισμήνη τονίζει τη θέρμη με την οποία η Αντιγόνη προσεγγίζει ένα τόσο ψυχρό θέμα, όπως είναι το ενδεχόμενο της θανάτωσής της από τον Κρέοντα. Από την οπτική της Ισμήνης το να κινείται κανείς με τόση αποφασιστικότητα προς τον ίδιο του τον θάνατο αποτελεί κάτι το ακατανόητο.
Η αντίθεση μεταξύ Αντιγόνης και Ισμήνης έχει ως αφετηρία τις αρχές και ηθικές δεσμεύσεις που ακολουθεί η καθεμία. Να προσδιορίσετε αυτές τις αρχές και να περιγράψετε τη σύγκρουση που δημιουργείται.
Οι δύο αδελφές εκτός από διαφορετικό χαρακτήρα έχουν και διαφορετικές αρχές και προτεραιότητες. Για την Ισμήνη το σημαντικό είναι να επιβιώσουν οι δυο τους από αυτή την κρίσιμη κατάσταση. Η μάχη με τους Αργείους είχε αίσιο τέλος, οπότε εκείνο που απαιτείται είναι να αντιμετωπίσουν οι δύο αδελφές με ψυχραιμία τη νέα οικογενειακή ταπείνωση -τη διαταγή του Κρέοντα- με την ελπίδα πως το μέλλον θα είναι καλύτερο. Η Ισμήνη εναποθέτει την πίστη της στη δύναμη της ψυχικής καρτερίας, όπως και στην αξία της ζωής. Η δική της ηθική δέσμευση, άλλωστε, είναι απέναντι στον κόσμο των ζωντανών και στις δυνατότητες που προσφέρει η ζωή στους ανθρώπους. Για την Αντιγόνη, ωστόσο, ό,τι προέχει είναι το ηθικό της χρέος απέναντι στον νεκρό αδελφό της και στον θεϊκό νόμο. Η Αντιγόνη αρνείται να αποδεχτεί την προοπτική ενός μέλλοντος για εκείνη από τη στιγμή που ο αδελφός της καταδικάζεται να μείνει άταφος και η ψυχή του να μην μπορεί να βρει ανάπαυση. Ο κόσμος των ζωντανών είναι για την Αντιγόνη αφιλόξενος, εφόσον μια τέτοια αδικία μπορεί να γίνει αποδεκτή. Προτιμά, επομένως, να σεβαστεί τους νόμους των θεών του κάτω κόσμου και το συγγενικό της καθήκον προκειμένου να διασφαλίσει τη γαλήνια αιώνια παραμονή της στον κόσμο των νεκρών. Η ζωή για εκείνη δεν έχει τα θέλγητρα που έχει για την Ισμήνη, αν το τίμημα για να επιβιώσει είναι να προδώσει τις ηθικές της αρχές και να ζει με τη σκέψη πως εγκατέλειψε τον αδελφό της, όταν εκείνος δεν έβρισκε βοήθεια από κανέναν άλλον.
Με ποια δικαιολογία αποκρούει η Ισμήνη την κατηγορία ότι µε την άρνησή της να συµµετάσχει στην ταφή του Πολυνείκη προσβάλλει τους νόμους των θεών (στίχοι 78 - 79); Σας πείθει η απάντησή της; Να δικαιολογήσετε την άποψή σας.
«Εγώ καθόλου δεν τα περιφρονώ, μα είμαι αδύναμη στο να δρω ενάντια στη θέληση των πολιτών.»: η Ισμήνη αδυνατεί να επωμιστεί το βάρος μιας τόσο υψηλής ευθύνης που θα σήμαινε τη θανάτωσή της, όπως με ηρωική αποφασιστικότητα το κάνει η Αντιγόνη. Η Ισμήνη δεν είναι ένα ηρωικό πρόσωπο, εκπροσωπεί με τη στάση της τον «μέσο» πολίτη, που αισθάνεται φόβο και δεν θέλει να πεθάνει. Υπ’ αυτήν την έννοια η απάντηση της Ισμήνης πως δεν μπορεί να εναντιωθεί στη θέληση των πολιτών, στη θέληση ειδικότερα του βασιλιά της πόλης, αν και μοιάζει αντιηρωική είναι εντούτοις ενδεικτική του τρόπου αντίδρασης των περισσότερων πολιτών. Πιστεύω, επομένως, πως παρά το γεγονός ότι η Ισμήνη εμφανίζεται αδύναμη και φοβισμένη, είναι, ωστόσο, ειλικρινής και γι’ αυτόν τον λόγο θεωρώ την απάντησή της πειστική. Η Ισμήνη δεν έχει καμία πρόθεση να δείξει ασέβεια απέναντι στους θεούς αλλά δεν μπορεί κιόλας να κάνει κάτι που ξεπερνά τις δυνάμεις της και θα την έφερνε αντιμέτωπη με τη θανατική ποινή.
Στον πρόλογο του δράματος ο Σοφοκλής παρουσιάζει δυο χαρακτήρες. Να επισημάνετε: α. ό,τι κοινό συνδέει την Αντιγόνη µε την Ισμήνη και β. εκείνα τα στοιχεία του χαρακτήρα τους που τις οδηγούν σε σύγκρουση.
α. Οι δύο αδελφές έχουν βιώσει τα ίδια οικογενειακά τραύματα και βρίσκονται -θεωρητικώς- αντιμέτωπες με τους ίδιους περιορισμούς λόγω του φύλου τους. Τις συνδέει, επομένως, τόσο το οικογενειακό τους παρελθόν όσο και τα διλήμματα του παρόντος τους.
β. Παρά το γεγονός ότι έρχονται αντιμέτωπες με τις ίδιες καταστάσεις, έχουν πολύ διαφορετικό χαρακτήρα με αποτέλεσμα να υιοθετούν διαφορετική στάση και εν τέλει να συγκρούονται μεταξύ τους. Η Ισμήνη έχει μεγαλύτερη συναίσθηση της συλλογικής της ταυτότητας, ότι, δηλαδή, είναι μέλος μιας πόλης, γι’ αυτό και αφενός αντιλαμβάνεται την ανακούφιση των συμπολιτών της μετά την ήττα των Αργείων και αφετέρου αποδέχεται τη θέληση του βασιλιά της πόλης τους. Η Ισμήνη, άλλωστε, έχει αδύναμο χαρακτήρα και λυγίζει από φόβο απέναντι στο ενδεχόμενο και μόνο να παρακούσει τις εντολές του βασιλιά. Η Αντιγόνη, από την άλλη, διακρίνεται για τον δυναμισμό και τον απόλυτα ασυμβίβαστο του χαρακτήρα της. Θεωρεί αδιανόητο να αποδεχτεί την αδικία της πόλης της εις βάρος του Πολυνείκη και είναι πρόθυμη να θυσιάσει ακόμη και τη ζωή της προκειμένου να αποκαταστήσει το δίκαιο. Για την Αντιγόνη η πόλη της Θήβας δεν έχει καμία σημασία, αφού είναι μια πόλη έτοιμη να δεχτεί μια τέτοια ανοσιότητα απέναντι στο νεκρό σώμα του αδελφού της. Μην έχοντας, έτσι, αίσθηση φόβου και μη έχοντας καμία πρόθεση να υποταχτεί στη θέληση των άλλων, βρίσκεται σε τροχιά σύγκρουσης με τη φοβισμένη αδελφή της. Η πρόθυμα υποταγμένη Ισμήνη προκαλεί αισθήματα περιφρόνησης και αντιπάθειας στην ψυχικά ισχυρή Αντιγόνη.
«Από την αρχή του έργου η Αντιγόνη εισορμά με ένα χείμαρρο από αρνητικές εκφράσεις, στις οποίες αποκρίνεται με τις ζυγισμένες εκφράσεις της η Ισμήνη. Βλέπουμε δύο αδελφές, ίδιες σε κληρονομικότητα, ίδιες σε πείρα και αντιμέτωπες με την ίδια κατάσταση, όμως το φοβερό παρελθόν (στίχοι 1 κ.εξ., 49 κ.εξ.) που εμπνέει στην Ισμήνη διάθεση υποταγής, δυναμώνει απλώς την αμετακίνητη αποφασιστικότητα της Αντιγόνης. Δύο αδελφές, δύο αδελφοί και το κράτος, η πόλις. Το ζήτημα, όπως το βλέπει η Αντιγόνη, τίθεται μ’ έναν περίεργο τρόπο στο τέλος της πρώτης ρήσης της. Ο στρατηγός με διάγγελμα του κήρυξε την πόλη σε κατάσταση επιφυλακής: δεν βλέπει άραγε η Ισμήνη ότι «επέρχονται εναντίον των φίλων τα δεινά που πρέπουν σε εχθρούς» (στίχος 10); Οι φίλοι και οι εχθροί: το μόνιμο δίδυμο μιας αντίθεσης, που αποτέλεσε τη βάση για πολύ μεγάλο μέρος του ηθικού και πολιτικού προβληματισμού των Ελλήνων. Η Αντιγόνη μάχεται στις επάλξεις της φιλίας, με την έννοια των δεσμών συγγένειας, και υπερασπίζεται το χρέος της ταφής που οι δεσμοί αυτοί επιβάλλουν. Αλλά μήπως δεν έχει και η πολιτεία φίλους και εχθρούς; Η πολιτεία, η πόλις, δεν σημαίνει γι’ αυτήν τίποτε, όπως δεν σημαίνει ούτε ο Κρέων -ο αγαθός Κρέων, όπως τον αποκαλεί σαρκαστικά. Υπάρχουν για την οικογένεια φίλοι, υπάρχουν και εχθροί, και σε μια τέτοια πολωτική αντίθεση ενδιάμεσες διαβαθμίσεις δεν χωρούν έτσι η Ισμήνη, από τη στιγμή που αρνείται την υποστήριξη της, περνάει αμέσως, αυτόματα, στο αντίθετο στρατόπεδο (στίχοι 45 - 46, 69 κ.εξ., 86 - 87, 93 - 94).»
R. P. Winnington - Ingram
Κρίνοντας από τις σκέψεις και τις αντιδράσεις των δυο ηρωίδων ποια πιστεύετε ότι κερδίζει τη συμπάθεια των θεατών που παρακολουθούν την παράσταση; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.
Η κοινή μοίρα των δύο ηρωίδων τις καθιστά αμέσως συμπαθείς στο κοινό, καθώς οι δύο κοπέλες έχουν έρθει αντιμέτωπες με σημαντικές προσωπικές δυστυχίες. Η ηρωίδα, ωστόσο, που, κατά τη γνώμη μου, κερδίζει περισσότερο τη συμπάθεια του κοινού είναι η Ισμήνη, μιας και βρίσκεται πλησιέστερα στον τρόπο σκέψης των περισσότερων ανθρώπων της εποχής εκείνης. Σε αντίθεση με το ηρωικό ήθος της Αντιγόνης, που δε λυγίζει ούτε απέναντι στο ενδεχόμενο ενός πρόωρου και σκληρού θανάτου, η Ισμήνη εμφανίζεται ευάλωτη και πιο ανθρώπινη. Φοβάται για τη ζωή της και δε διστάζει να το παραδεχτεί. Νοιάζεται, συνάμα, πιο πολύ για την αδελφή της που σκοπεύει να διακινδυνεύσει τη ζωή της παρά για τον ήδη νεκρό Πολυνείκη. Ό,τι, μάλιστα, την καθιστά ακόμη πιο συμπαθή είναι το γεγονός ότι εξαιτίας του αδύναμου χαρακτήρα της δέχεται επίθεση από τη συναισθηματικά απόμακρη Αντιγόνη. Η αφοσίωση της Ισμήνης στην αδελφής της, όπως και η θέλησή της να την προφυλάξει από τον ίδιο της τον εαυτό, δεν εκτιμώνται μήτε στο ελάχιστο από την Αντιγόνη. Ως εκ τούτου, η αγάπη και το ενδιαφέρον της Ισμήνης απορρίπτονται και η ίδια βρίσκεται στη δυσάρεστη θέση να απολογείται στην Αντιγόνη, επειδή θέλησε να την αποτρέψει από μια πράξη που θα της στοιχίσει τη ζωή.
Να παρακολουθήσετε τα συναισθήματα της Αντιγόνης απέναντι στην αδελφή της σε όλον τον πρόλογο και να δικαιολογήσετε τις αλλαγές που παρατηρούνται, καθώς η δράση εξελίσσεται.
Στην αρχή του προλόγου η Αντιγόνη προσφωνεί την Ισμήνη με τρόπο που φανερώνει την αγάπη της για εκείνη και -πιθανώς- την επίγνωση πως η Ισμήνη αποτελεί το μόνο πραγματικά δικό της πρόσωπο που της έχει απομείνει. Η ψυχική ταραχή και ένταση που βιώνει η Αντιγόνη, ωστόσο, δεν της επιτρέπουν να εκτιμήσει πλήρως τη σημασία που έχει η Ισμήνη για εκείνη. Στόχος της, άλλωστε, είναι να διασφαλίσει απλώς τη βοήθειά της, εφόσον εκείνο που περισσότερο επιθυμεί είναι να αντιδράσει απέναντι στην αδικία που γίνεται εις βάρος του νεκρού αδελφού τους. Μια πρώτη ένδειξη της ανυπομονησίας που τη διακρίνει είναι ο ειρωνικός τρόπος με τον οποίο σχολιάζει το γεγονός ότι η Ισμήνη αγνοεί τα της διαταγής του Κρέοντα. Ενώ, ακολούθως, μόλις διαπιστώνει πως η αδελφή της δεν έχει το ψυχικό σθένος και την πρόθεση να τη βοηθήσει, η Αντιγόνη αρχίζει να χάνει την ψυχραιμία της και την αντιμετωπίζει με απαξίωση, σχολιάζοντας πως δεν πρόκειται να την παρακαλέσει και πως με δυσκολία θα δεχόταν πλέον τη συνδρομή της. Στην πορεία, μάλιστα, καθώς αντιλαμβάνεται πως δεν υπάρχει τρόπος να μεταπειστεί η Ισμήνη την κατηγορεί πως προβάλλει δικαιολογίες και την προειδοποιεί πως με τη στάση της προκαλεί τόσο το μίσος το δικό της όσο και το μίσος του νεκρού τους αδελφού.
Πρόκειται, βέβαια, για μια συμπεριφορά που μπορεί να δικαιολογηθεί μόνο αν ληφθεί υπόψη η ακραία συναισθηματική κατάσταση της Αντιγόνης. Δοθείσης της άποψής της πως η ταφή του Πολυνείκη αποτελούσε ιερόν καθήκον για εκείνη και την αδελφή της, η Αντιγόνη αρνείται να αναγνωρίσει πως το αίτημά της υπερβαίνει τις ψυχικές δυνάμεις της Ισμήνης. Ο φόβος της Ισμήνης απέναντι στο ενδεχόμενο του θανάτου και η αδυναμία της να αψηφήσει τον λόγο των ισχυρότερων προκαλούν εκνευρισμό στην Αντιγόνη, η οποία είναι έτοιμη να τα θυσιάσει όλα -ακόμη και τη ζωή της- προκειμένου να εκπληρώσει το ηθικό της χρέος απέναντι στον Πολυνείκη.
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1. Η Αντιγόνη ανοίγει την παράσταση με μια σειρά ερωτήσεων προς την Ισμήνη. Ποιο το περιεχόμενο των ερωτήσεων αυτών και ποιον σκοπό εξυπηρετούν;
2. Να σημειώσετε τις πληροφορίες που μας δίνει το κείμενο για τον σκηνικό χρόνο, τη συγκεκριμένη ώρα δηλαδή κατά την οποία διαδραματίζεται η σκηνή της συνάντησης των δυο αδελφών.
3. Ποιοι λόγοι οδηγούν την Αντιγόνη να συναντηθεί με την αδελφή της πριν ακόμα ξημερώσει και να συζητήσει μαζί της για τις διαταγές του βασιλιά;
4. Να καταγράψετε τα συναισθήματα που, κατά την άποψή σας, προκαλεί στους θεατές η πρώτη παρουσία της Αντιγόνης και της Ισμήνης πάνω στη σκηνή και να τα αιτιολογήσετε με τη βοήθεια των δεδομένων του κειμένου.
5. Να περιγράψετε τις σχέσεις των δυο αδελφών, όπως παρουσιάζονται στους πρώτους στίχους του προλόγου.
6. Ποιες ήταν οι αποφάσεις που πήρε ο Κρέων σχετικά με την ταφή του Ετεοκλή και του Πολυνείκη και πώς εξηγείται ο διαφορετικός τρόπος που αντιμετωπίζει τους δυο αδελφούς; Να συμβουλευτείτε και την εισαγωγή του βιβλίου σας.
7. Ποιος συγγενικός δεσμός συνδέει την Αντιγόνη και την Ισμήνη με τον Κρέοντα; Νομίζετε ότι οι δυο αδελφές θα μπορούσαν να εξαιρεθούν από τη βαριά ποινή στην περίπτωση που θα παράκουγαν τις διαταγές του; Να δικαιολογήσετε την άποψή σας.
8. Ποια γνώμη εκφράζει η Αντιγόνη για τις διαταγές του Κρέοντα; Να επισημάνετε τα σχετικά χωρία του κειμένου.
9. Ποιες θα πρέπει να είναι σύμφωνα με τις προσδοκίες της Αντιγόνης οι αντιδράσεις της Ισμήνης απέναντι στις διαταγές του Κρέοντα; Τι περιμένει κατά τη γνώμη σας από την αδελφή της;
10. Ποιες πληροφορίες μας παρέχει το απόσπασμα για τα ταφικά έθιμα και τις υποχρεώσεις των ζωντανών απέναντι στους νεκρούς κατά την εποχή στην οποία αναφέρεται το δράμα;
11. «λέγω γὰρ κἀμέ»: να αναλύσετε τη φράση της Αντιγόνης επισημαίνοντας ποια στοιχεία του χαρακτήρα της ηρωίδας αποκαλύπτει.
12. Πώς αντιδρά η Ισμήνη στην πρόταση της Αντιγόνης να θάψουν τον Πολυνείκη παραβαίνοντας τη διαταγή του Κρέοντα;
13. Με ποια επιχειρήματα προσπαθεί η Ισμήνη να αποτρέψει την Αντιγόνη από την εκτέλεση του έργου που έχει σχεδιάσει;
14. Η Αντιγόνη υποστηρίζει ότι, αν δε θάψει τον αδελφό της, θα καταστραφεί (στίχος 46). Να εξηγήσετε τι εννοεί μ’ αυτά της τα λόγια.
15. Ποια στάση δηλώνει πως θα τηρήσει η Ισμήνη απέναντι στις διαταγές του Κρέοντα και πώς τη δικαιολογεί;
16. Να συγκρίνετε τη στάση που διαμορφώνουν οι δυο αδελφές απέναντι στις διαταγές του Κρέοντα και τη συμπεριφορά τους απέναντι στον νεκρό και άταφο αδελφό τους. Ποια κατά τη γνώμη σας είναι σωστή; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.
17. Πώς σκιαγραφείται η θέση της γυναίκας στην κοινωνία της Θήβας, αν συμπεράνει κανείς από τη στάση που κρατά η Ισμήνη απέναντι στις διαταγές του Κρέοντα; Να αντλήσετε στοιχεία από το κείμενο για να τεκμηριώσετε την απάντησή σας.
18. Με ποια επιχειρήματα υποστηρίζει η Αντιγόνη (στίχοι 69 - 85) την απόφασή της να θάψει τον αδελφό της;
19. Ποια στοιχεία του χαρακτήρα της Αντιγόνης προβάλλονται στην ενότητα; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας αναφέροντας συγκεκριμένα χωρία.
20. Η Αντιγόνη προκαλεί την Ισμήνη να μην κρατήσει κρυφή την ταφή που σχεδιάζει για τον Πολυνείκη. Πώς εξηγείτε αυτή την επιμονή της, τη στιγμή μάλιστα που γνωρίζει ότι, αν αποκαλυφθεί η πράξη της, θα ανατραπεί το σχέδιό της και την περιμένει ο θάνατος;
21. Κρίνοντας τις σκέψεις και τις αντιδράσεις των δυο ηρωίδων ποια πιστεύετε ότι ευθύς εξαρχής κερδίζει τη συμπάθεια των θεατών που παρακολουθούν την παράσταση; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.
22.α «τελεῖ», «θεῖναι», «λανθάνει», «ἐστερήθημεν», «εὐτυχοῦσα»: να γράψετε μία ομόρριζη λέξη, απλή ή σύνθετη, της αρχαίας ή της νεοελληνικής γλώσσας για καθεμία από τις λέξεις του κειμένου.
22.β «οἶδα», «ὁρῶ», «φημί», «μῦθος», «κλύω»: να γράψετε για καθεμία από τις λέξεις του κειμένου μία συνώνυμη λέξη της αρχαίας ελληνικής γλώσσας.
23. Να σχηματίσετε από τους ρηματικούς τύπους του κειμένου ένα ομόρριζο ουσιαστικό, απλό ή σύνθετο, της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, χρησιμοποιώντας την κατάληξη που σας δίνεται:
ρηματικοί τύποι κατάληξη ομόρριζα ουσιαστικά
τελεῖ -ος
ὄπωπα -ις
θεῖναι -μα
λανθάνει -ος
ἐστερήθημεν -ις
24. «τελετή», «τελεστής», «τέλεσμα», «θέμα», «θέσις»: να κατατάξετε τις ετυμολογικά συγγενείς προς τους ρηματικούς τύπους του κειμένου «τελεῖ» και «θεῖναι» λέξεις της αρχαίας ελληνικής γλώσσας στην κατάλληλη στήλη, ανάλογα με το τι σημαίνει καθεμία.
ενέργεια ή κατάσταση =>
πρόσωπο που ενεργεί =>
αποτέλεσμα ενέργειας =>
25.α «ατιμία», «θέμα», «ακουστική», «στερητικός», «εφημερία»: να συνδέσετε τις λέξεις της νεοελληνικής γλώσσας με τις λέξεις του κειμένου με τις οποίες έχουν ετυμολογική συγγένεια.
25.β «αὐτάδελφον», «ἄτιμον», «πανδήμῳ», «φροῦδος», «στρατηγόν»: να αναλύσετε τις σύνθετες λέξεις του κειμένου στα συνθετικά τους.
26.α Να συνδέσετε τις λέξεις της στήλης Α΄ με τη σημασία τους στη στήλη Β΄ (δύο στοιχεία της Β΄ στήλης περισσεύουν):
Στήλη Α΄ Στήλη Β΄
1. ὑπέρτερον α. λόγος, είδηση
2. ἀλγεινόν β. άφαντος
3. αἰσχρόν γ. ωραίο
4. μῦθος δ. περισσότερο
ε. ντροπή
ζ. παραμύθι
στ. δυσάρεστο, λυπηρό
26.β Να συνδέσετε κάθε λέξη της Α΄ στήλης με την αντώνυμή της στη Β΄ στήλη (δύο λέξεις της Β΄ στήλης περισσεύουν):
Στήλη Α΄ Στήλη Β΄
1. ἄτιμον α. φίλος
2. ἡδύς β. πικρός
3. ἐχθρός γ. ἀγνοῶ
4. εὐτυχῶ δ. πολέμιος
5. οἶδα ε. γιγνώσκω
στ. δυστυχῶ
ζ. ἔντιμον
27.α Να σχηματίσετε για καθεμία από τις λέξεις της Α΄ στήλης ένα παράγωγο επίθετο της αρχαίας ελληνικής γλώσσας με την κατάληξη που δίνεται στη Β΄ στήλη.
Επίθετα παράγωγα από ονόματα
όνομα κατάληξη παράγωγο επίθετο
μῦθος -ώδης
φίλος -ιος
ἐχθρός -ικός
ἡμέρα -ιος
στρατηγός -ικός
27.β «ἀλγεινός», «κήρυγμα», «στρατηγός», «φίλος», «μῦθος»: να γράψετε για καθεμία από τις λέξεις του κειμένου ένα ομόρριζο ρήμα της αρχαίας ελληνικής γλώσσας.
28.α Να γράψετε ένα ομόρριζο ουσιαστικό (Β΄ στήλη) και επίθετο (Γ΄ στήλη), απλό ή σύνθετο, της αρχαίας ή της νεοελληνικής γλώσσας για καθεμία από τις λέξεις της Α΄ στήλης.
Α΄ στήλη Β΄ στήλη Γ΄ στήλη
Λέξεις Ουσιαστικά Επίθετα
τελεῖ
θεῖναι
εἰσήκουσας
λανθάνει
ἐστερήθημεν
28.β «ζώσαιν», «αἰσχρόν», «φασί», «μῦθος», «στρατός»: να γράψετε δύο ομόρριζες λέξεις, απλές ή σύνθετες, της αρχαίας ή της νέας ελληνικής γλώσσας για καθεμία από τις παραπάνω λέξεις του κειμένου.
29.α Να συνδέσετε κάθε λέξη της Α΄ στήλης με τη συνώνυμή της στη Β΄ στήλη (δύο λέξεις της Β΄ στήλης περισσεύουν):
Α΄ Στήλη Β΄ Στήλη
1. οἶδα α. λέγω
2. ὁρῶ β. γιγνώσκω
3. κάρα γ. πολέμιος
4. φημί δ. καρδία
5. ἐχθρός ε. κεφαλή
στ. βλέπω
ζ. ἀγνοῶ
29.β «μῦθος»: να γράψετε στη νεοελληνική γλώσσα πέντε ομόρριζα ουσιαστικά ή επίθετα (απλά ή σύνθετα).
30. «πόλις»: να γράψετε στη νεοελληνική γλώσσα πέντε ομόρριζα ουσιαστικά ή επίθετα (απλά ή σύνθετα).
31. Να συμπληρώσετε τις πλάγιες πτώσεις ενικού και πληθυντικού αριθμού των ουσιαστικών: «τῇ ἡμέρᾳ», «τὸν στρατηγόν», «τῇ χειρί», «τῇ πόλει», «τῇ νυκτί», «ὁ νόμος», «ἡ χάρις», «τὸ πρᾶγμα», «τὸ ἔπος», «ἡ δίκη».
32. Να συμπληρώσετε τα παραθετικά των επιθέτων και επιρρημάτων: «κοινόν», «ἄτιμον», «ἀρτίως», «μᾶλλον».
33. Να βρείτε στο κείμενο τα αντίθετα των λέξεων: «ἡδύς», «ἀτωμένη», «τίμιον», «ἀγνοῶ», «ἡμέρᾳ».
34. Να εντοπίσετε τις λέξεις του κειμένου που έχουν το ίδιο θέμα (απλό ή σε σύνθεση) με τις λέξεις: «πεζός», «πέδιλο», «όψη», «οίδημα», «στίχος», «τέλος», «δημόσιος».
35. Να γράψετε δύο παράγωγα στη νεοελληνική για κάθε ρήμα: «λανθάνω», «φασί», «εὐτυχῶ».
36. «λέγουσι», «ἔχει», «ἄγειν»: να γράψετε το β΄ ενικό και πληθυντικό πρόσωπο σε όλες τις εγκλίσεις του αορίστου β΄.
37. Να βρείτε ποιες από τις λέξεις είναι παράγωγες (απλές ή σύνθετες) του ρήματος «φημί» και να σχηματίσετε με καθεμιά σύντομη πρόταση στη νεοελληνική: «φάση», «καταφατικός», «φήμη», «φανερός», «φατρία», «αφασία», «άφατος», «περίφημος», «φάντασμα», «φανταστικός», «φάσμα», «αντιφατικός».
38. Να συνδέσετε κάθε λέξη της Στήλης Β΄ με το συνώνυμό της στη Στήλη Α΄ και το αντίθετό της στη Στήλη Γ΄.
Στήλη Α΄ Στήλη Β΄ Στήλη Γ΄
γιγνώσκω φημί ἀγνοῶ
λέγω κωκύω κωλύω
ὀδύρομαι ἐῶ σιωπῶ
ἐπιτρέπω οἶδα γελῶ
39. Να συμπληρώσετε τις πτώσεις:
ὁ νεκρός => τῷ ______________ τοῖς => _____________
ἡ ὄψις => τὴν ______________ τῶν => ______________
ὁ βίος => τὸν ______________ τοὺς => ______________
ἡ ἡμέρα => τῆς ______________ τῶν => ______________
ἡ ψῆφος => τῇ ______________ τῶν => ______________
ὁ τύραννος => τῷ ______________ τοῖς => ______________
τὸ κράτος => τοῦ ______________ τῶν => ______________
τὸ τέλος => τῷ ______________ τὰ => ______________
40. Να συμπληρώσετε τα άλλα γένη των επιθέτων στην ίδια πτώση και αριθμό:
Αρσενικό Θηλυκό Ουδέτερο
ἀπεχθής
κοινόν
σχετλία
περισσά
ἀπόρρητον
41. Να σχηματίσετε τα σύνθετα ρήματα και να γράψετε ένα παράγωγο ουσιαστικό στη νεοελληνική για καθένα από αυτά:
σύνθετα ρήματα νεοελληνικό παράγωγο ουσιαστικό
ἐπί + νοῶ
κατά + νοῶ
παρά + νοῶ
σύν + πονῶ
πρό + πονῶ
κατά + πονῶ
42. Να συνδέσετε τις λέξεις της Στήλης Α΄ με τις αντίθετές τους στη Στήλη Β΄ (ένα στοιχείο της Στήλης Β΄ περισσεύει).
Στήλη Α΄ Στήλη Β΄
1. λωβῶμαι α. δυσκλεής
2. εὐκλεής β. ἐῶ
3. εἴργω γ. ὠφελῶ
4. βιῶ δ. ἄριστα
5. κάκιστα ε. ἀγαπητός
6. ἀπεχθής στ. σῴζω
7. ἀπόλλυμι ζ. τελευτῶ
η. εὐτυχής
43. Να γράψετε το β ΄ενικό πρόσωπο των εγκλίσεων των χρόνων που ζητούνται:
οριστική ενεστώτα προστακτική ενεστώτα ευκτική αορίστου α΄ - β΄ προστακτική παρακειμένου
κελεύσαιμι
ποιοῦμαι
ἔσῃ
πορεύσομαι
λέξεις
πείσομαι
44. «τοῦτο», «ὅς», «τάδε»: να τα κλίνετε και στα τρία γένη.
45. «κελεύσαιμι», «θέλοις»: να τα αντικαταστήσετε χρονικά.
46. Να γράψετε στη νεοελληνική ένα συνώνυμο για καθεμιά από τις λέξεις: «στείχω», «δρῶ», «ἐρῶ», «θηρῶ», «πάσχω», «ἄνους».
47. Να συνδέσετε τις λέξεις της Στήλης Α΄ με τις αντίθετές τους στη Στήλη Β΄ (ένα στοιχείο της Στήλης Β΄ περισσεύει).
Στήλη Α΄ Στήλη Β΄
1. ἐχθαίρω α. ἄρχομαι
2. ἐῶ β. ἀγνοῶ
3. παύομαι γ. προμηνύω
4. οἶδα δ. θαρρῶ
5. δέδοικα ε. κωλύω
στ. ἀγαπῶ
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου