Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Κατεύθυνσης Ανθρωπιστικών Σπουδών, Εισαγωγή, Σωκράτης

Σωκράτης Σωφρονίσκου Ἀλωπεκῆθεν: ο βίος του

• γιός του λιθοξόου και ανδριαντοποιού Σωφρονίσκου και της μαίας Φαιναρέτης
• από τον δήμο Αλωπεκής
• γεννηθείς το 470/ 469 π.Χ.

 παιδεία και ανατροφή που έλαβε:

• ανάγνωση και γραφή
• εκμάθηση των ομηρικών επών
• μουσική
• γυμναστική

μαρτυρίες => ο πλατωνικός διάλογος «Φαίδων»

• νεαρός ασχολήθηκε με τη φυσική φιλοσοφία, ιδιαίτερα με τη θεωρία του Αναξαγόρα για τον Νου
• είχε σχετιστεί με τον Αρχέλαο (μαθητής του Αναξαγόρα)
• είχε συναντήσει τον γηραιό Παρμενίδη
• Ο Σωκράτης αποτελεί κύριο πρόσωπο όλων των διαλόγων του Πλάτωνος, εκτός των «Νόμων»
• ο «Εὐθύφρων», ο «Κρίτων» και ο «Φαίδων», ιδιαίτερα η «Ἀπολογία»
• «Ἀπολογία» Ξενοφῶντος
• «Ἀπομνημονεύματα», «Συμπόσιον» και «Οἰκονομικός»

άλλη πηγή: ο Αριστοφάνης

• κωμωδία του «Νεφέλαι» (423): ο κωμικός ποιητής βγάζει τον Σωκράτη στη σκηνή να διευθύνει μια φιλοσοφική σχολή, ένα «Φροντιστήριον»
• «Ἀπολογία» Πλάτωνος: φαίνεται πως η αθώα παρωδία του μεγάλου κωμικού βοήθησε στην ταύτισή του με το κίνημα των σοφιστών, των οποίων εκείνος στην πραγματικότητα ήταν αντίπαλος.

    Ιδιωτική ζωή του Σωκράτη

• παντρεύτηκε την Ξανθίππη
• έκανε τρεις γιους

    Δημόσια ζωή του Σωκράτη

• πήρε μέρος ως οπλίτης στις μάχες της Ποτίδαιας (431), του Δήλιου (424) και της Αμφίπολης (422)
• το 406, μετά την καταστροφή του αθηναϊκού στόλου στη ναυμαχία των Αργινουσών, προήδρευε ως μέλος του σώματος των πρυτάνεων στη συνέλευση του εξοργισμένου δήμου και πολέμησε την πρόταση της θανατικής καταδίκης, την οποία θεώρησε άδικη και παράνομη.
• αρνήθηκε κατηγορηματικά να συλλάβει τον Λέοντα τον Σαλαμίνιο, προκειμένου αυτός να εκτελεστεί κατά διαταγή των Τριάκοντα τυράννων.
• κατά τον Ξενοφώντα, ο Κριτίας, είχε προτείνει κάποια μέτρα προκειμένου να σωπάσει ο δάσκαλός του.

    Ο Αλκιβιάδης καταλήγει: «αν διεισδύσεις σ' αυτά (τα λόγια), τότε θα καταλάβεις πως μόνο αυτά έχουν νόημα, πως είναι λόγια θεϊκά» («Συμπόσιο» 221d - e).

    Ο Χαιρεφών, φίλος του Σωκράτη, πήγε στο μαντείο των Δελφών και ζήτησε από τον θεό να του υποδείξει τον σοφότερο άνθρωπο. Και ο Απόλλωνας απάντησε ότι ο Σωκράτης είναι «ἁπάντων σοφώτατος».  Σοφότατος ο άνθρωπος που διακήρυττε προκλητικά «ἓν οἶδα, ὅτι οὐδὲν οἶδα».

Οι φιλοσοφικές ιδέες. Η Διαλεκτική, η μαιευτική, η ειρωνεία. Η αναζήτηση των ορισμών, η επαγωγική μέθοδος και η ηθική

    «Ἓν οἶδα, ὅτι οὐδὲν οἶδα.» => η σωκρατική αμφισβήτηση

    Ο Σωκράτης δεν ήταν άθεος, ήταν είρωνας.

    Με εργαλείο την αμφισβήτηση αναζητά την πρώτη αλήθεια, την αναλλοίωτη, που δεν επηρεάζεται από τις συνθήκες, που δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο.

    Διαλεκτική και μαιευτική

    Διαλεκτική σημαίνει διάλογος.

    Σταδιακή αναίρεση των θέσεων του συνομιλητή και προσπάθεια εξαγωγής νέου συμπεράσματος, νέας προσέγγισης της αλήθειας.

    Στάδια του σωκρατικού διαλόγου

1. Ο συνομιλητής εκθέτει μια άποψη που θεωρεί σωστή.
2. Ο Σωκράτης με απλοϊκές ερωτήσεις οδηγεί τον συνομιλητή στην ακραία συνέπεια των θέσεών του, συνεπώς αποδεικνύει ότι είναι λογικά λανθασμένη.
3. Νέα συζήτηση: με ερωτήματα ο Σωκράτης οδηγεί τον συνομιλητή στη γενική αλήθεια, στην πρώτη αλήθεια.

    Σωκρατική μαιευτική

1. Ο Σωκράτης δεν παραθέτει καταρχήν κάποια θεωρία ή άποψη.
2. Η συζήτηση οδηγείται ώστε να εξαχθεί η σωκρατική άποψη από τον συνομιλητή.
3. Βοηθά τον συνομιλητή να γεννήσει την αλήθεια (την «εκμαιεύει», όπως η μαία το παιδί).
4. Κατά τον Σωκράτη ο άνθρωπος γνωρίζει την αλήθεια, την Ιδέα, η φιλοσοφική σκέψη τον βοηθά να την ξαναθυμηθεί.

Η αναζήτηση των ορισμών, η επαγωγική μέθοδος και η ηθική

«ἐπὶ Σωκράτους δὲ [...], τὸ ζητεῖν τὰ περὶ φύσεως ἔληξε, περὶ δὲ τὴν χρήσιμον ἀρετὴν καὶ πολιτικὴν ἀπέκλιναν οἱ φιλοσοφοῦντες («Περὶ ζῴων μορίων», 642 a 28 κ.εξ.).

    Τα προβλήματα που απασχόλησαν τον Σωκράτη

1. «Κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στη γη».
2. Ασχολήθηκε αποκλειστικά με τον άνθρωπο και την κοινωνία του (όχι τα φυσικά φαινόμενα).
3. Ο Σωκράτης δεν ενδιαφερόταν απλώς για τον ορθό τρόπο ζωής και δράσης (ανθρώπων και κοινωνιών), επιπλέον αναζήτησε:

• το ακλόνητο θεμέλιο πάνω στο οποίο να καθοριστεί αυστηρά και αμετάκλητη κάθε έννοια καλού, αρετής και σοφίας,
• την αρχή κάθε ηθικής έννοιας (ανεξάρτητα από τις ιστορικές - κοινωνικές συνθήκες και την αντίληψη του ανθρώπου),
• το απόλυτο (την ουσία της ηθικής)
• απέρριψε το σχετικό (τα ηθικά φαινόμενα)

Η επαγωγική μέθοδος («οἱ ἐπακτικοί λόγοι») και η αναζήτηση των ορισμών («το ὁρίζεσθαι καθόλου»)

    Η σωκρατική μέθοδος για την αναζήτηση της απόλυτης ουσίας των ηθικών εννοιών, για την εξαγωγή καθολικών ορισμών.

• Ξεκινά από παραδείγματα (από καθημερινή ζωή - εμπειρία)
• Οδηγεί τον συνομιλητή στην εξαγωγή καθολικών συμπερασμάτων (που ξεπερνούν την εμπειρία και οδηγούν σε απόλυτη γνώση του θέματος | ΕΙΔΙΚΟ => ΓΕΝΙΚΟ).
• Καταλήγει στον απόλυτο ορισμό (στην απόλυτη γνώση για την αλήθεια καλού - κακού, δίκαιου - άδικου, ομορφιάς - ασχήμιας, σωφροσύνης - άνοιας, θάρρους - δειλίας, ορθής διακυβέρνησης - δεσποτείας)

    => η λογική σκέψη οδηγεί στην αλήθεια (όχι οι αισθήσεις)

Δ3. Η δίκη και ο θάνατος του Σωκράτη

Η κατηγορία: «Τάδε ἐγράψατο και ἀντωμόσατο Μέλητος Μελήτου Πιτθεύς Σωκράτει Σωφρονίσκου Ἀλωπεκῆθεν: ἀδικεῖ Σωκράτης, οὕς μέν ἡ πόλις νομίζει θεούς οὐ νομίζων, ἕτερα δε δαιμόνια καινά εἰσηγούμενος. ἀδικεῖ δε και τους νέους διαφθείρων. Τίμημα θάνατος.»

    Οι κατήγοροι:

• Μέλητος: άσημος ποιητής
• Άνυτος: βυρσοδέψης, πολιτικός, στρατηγός, εξόριστος από τους Τριάκοντα
• Λύκων: ρήτορας

    Η κατηγορία για αθεΐα δεν ευσταθεί, γιατί:

• η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν είχε ιερό βιβλίο, επίσημο δόγμα, ούτε αιρέσεις (ποιος μπορεί να χαρακτηρισθεί, αιρετικός, άθεος;)
• δεν υπήρχε ειδική τάξη ιερέων (εκλέγονταν μεταξύ των πολιτών)
• αδύνατη η κατηγορία για αθεΐα εναντίον όποιου συμμετείχε και δεν αμφισβητούσε τις τελετές
• η συνήθης κατηγορία ισοδυναμούσε με ασέβεια => μη συμμετοχή ή υπονόμευση θρησκευτικών τελετών
• πρόσχημα η κατηγορία για ασέβεια - πολιτικοί οι λόγοι

    Η κατηγορία για διαφθορά των νέων έχει βαθύτερα πολιτικά κίνητρα, γιατί:

• οι νέοι γοητεύονταν από την αναζήτηση της αλήθειας
• οι «απειλούμενοι» θεωρούσαν τη γοητεία αυτήν διαφθορά των νέων
• πολλοί μαθητές του Σωκράτη συμμετείχαν στην πολιτική με αρνητικό ρόλο
• στοχοποιήθηκαν οι θεωρίες του Σωκράτη γι’ αυτό

    Η καταδίκη από την Ηλιαία

• Ένοχος: 281 έναντι 220
• Θανατική ποινή: 300 έναντι 201 (ο Σωκράτης αντιπρότεινε σίτιση στο Πρυτανείο και μετά πρόστιμο μιας μνας)

    Η θανάτωση του Σωκράτη

• Επί έναν μήνα στο δεσμωτήριο (ως την επιστροφή της Παράλου από τη Δήλο)
• Απέρριψε προτάσεις φίλων του για απόδραση και ήπιε το κώνειο.

 

ΣΩΚΡΑΤΗΣ (470 - 399 π.Χ.)