Προσομοίωση Πανελλαδικών Εξετάσεων, Ἀριστοτέλους «Ἠθικὰ Νικομάχεια», Β6, 10 - 13 - 16 1106b18 - 28, 1106b36 - 1107a6

"Α Perfect Vacuum", Jeremy Geddes

Α. ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

Ἀριστοτέλους «Ἠθικὰ Νικομάχεια», Β6, 10 - 13 - 16 1106b18 - 28, 1106b36 - 1107a6

    Οἷον καὶ φοβηθῆναι καὶ θαρρῆσαι καὶ ἐπιθυμῆσαι καὶ ὀργισθῆναι καὶ ἐλεῆσαι καὶ ὅλως ἡσθῆναι καὶ λυπηθῆναι ἔστι καὶ μᾶλλον καὶ ἧττον, καὶ ἀμφότερα οὐκ εὖ· τὸ δ’ ὅτε δεῖ καὶ ἐφ’ οἷς καὶ πρὸς οὓς καὶ οὗ ἕνεκα καὶ ὡς δεῖ, μέσον τε καὶ ἄριστον, ὅπερ ἐστὶ τῆς ἀρετῆς. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τὰς πράξεις ἔστιν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις καὶ τὸ μέσον. Ἡ δ’ ἀρετὴ περὶ πάθη καὶ πράξεις ἐστίν, ἐν οἷς ἡ μὲν ὑπερβολὴ ἁμαρτάνεται καὶ ψέγεται καὶ ἡ ἔλλειψις, τὸ δὲ μέσον ἐπαινεῖται καὶ κατορθοῦται· ταῦτα δ’ ἄμφω τῆς ἀρετῆς. Μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετή, στοχαστική γε οὖσα τοῦ μέσου. […]

    Ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν. Μεσότης δὲ δύο κακιῶν, τῆς μὲν καθ’ ὑπερβολὴν τῆς δὲ κατ’ ἔλλειψιν·καὶ ἔτι τῷ τὰς μὲν ἐλλείπειν τὰς δ’ ὑπερβάλλειν τοῦ δέοντος ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ἐν ταῖς πράξεσι, τὴν δ’ ἀρετὴν τὸ μέσον καὶ εὑρίσκειν καὶ αἱρεῖσθαι.

 

Παρατηρήσεις

Α1.α. Να καταγράψετε τον αριθμό που αντιστοιχεί σε καθεμιά από τις περιόδους λόγου και δίπλα σε αυτόν τη λέξη «Σωστό», αν είναι σωστή, ή τη λέξη «Λάθος», αν είναι λανθασμένη με βάση το αρχαίο κείμενο.

1. Η συναισθηματική συμπεριφορά του ανθρώπου χαρακτηρίζεται από ποσοτικές διαβαθμίσεις.

2. Οι συνθήκες εκδήλωσης ενός συναισθήματος είναι μία από τις παραμέτρους κατά τον Αριστοτέλη που πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη κατά την αξιολόγηση των συναισθημάτων.

3. Η λέξη «ἄριστον» και η λέξη «ἀρετὴ» παρουσιάζουν γλωσσική συγγένεια κατά τον Αριστοτέλη.                       

(μονάδες 3)

Α1.β. Να εντοπίσετε τους όρους του κειμένου στους οποίους αναφέρονται οι λέξεις: «ὅπερ» και «ταῦτα».

(μονάδες 2)

Α1.γ. Ποια έγκλιση είναι κυρίαρχη στο απόσπασμα; Γιατί πλέον ο Αριστοτέλης την προτιμά, ακόμα και για σκέψεις που σε προηγούμενες ενότητες είχε διατυπώσει με δυνητική ευκτική;

(μονάδες 5)

Μονάδες 10

Α2. Ο αριστοτελικός ορισμός της αρετής είναι τυπικός ως προς τη δομή του. Να προσδιορίσετε την έννοια γένους και την ειδοποιό διαφορά της (ηθικής) αρετής. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές από το αρχαίο διδαγμένο κείμενο.

Μονάδες 10

Α3. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν ως «Σωστές» ή «Λανθασμένες» με βάση την εισαγωγή του σχολικού βιβλίου:

1. Όταν πέθανε ο Αριστοτέλης, ήταν το τέταρτο έτος της εκατοστής τρίτης Ολυμπιάδας σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Απολλόδωρου.

2. Ο Αριστοτέλης ασκούσε κριτική σε βάρος άλλων σχολών και των εκπροσώπων τους.

3. Ο Ηράκλειτος είναι ο μεγάλος ατομικός φιλόσοφος που έζησε γύρω στο 500 π.Χ.

4. Κατά τον Αριστοτέλη η ευδαιμονία του ανθρώπου είναι κατάσταση κι όχι ενέργεια.

5. Η σοφία και η φρόνηση θεωρούνται κατά τον Αριστοτέλη διανοητικές αρετές.

Μονάδες 10

Α4.α. Να γράψετε τα αντώνυμα των λέξεων στην αρχαία ελληνική (στον τύπο που βρίσκονται):  «φοβηθῆναι», «ἧττον», «ἁμαρτάνεται».

Μονάδες 3

Α4.β. Για καθεμία από τις λέξεις του αρχαίου διδαγμένου κειμένου να γράψετε δύο ομόρριζα ουσιαστικά της νεοελληνικής, απλά ή σύνθετα: «ἐπιθυμῆσαι», «δεῖ», «ὁμοίως», «κατορθοῦται», «προαιρετική», «ὑπερβολὴν», «ἔλλειψιν».

(μονάδες 7)

Μονάδες 10

A5. ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

Ἀριστοτέλους «Ἠθικὰ Νικομάχεια», 1104b3 - 13

    Στο σημείο αυτό των «Ἠθικῶν Νικομαχείων» ο Αριστοτέλης αναφέρει το ευχάριστο ή το δυσάρεστο συναίσθημα, που συνοδεύουν τις πράξεις μας ως δείκτες για τη διαμόρφωση μιας έξης.  Με αυτόν τον τρόπο συνδέει άρρηκτα τον συναισθηματικό μας κόσμο με την ηθική αρετή.

    Σημάδι αποδεικτικό των έξεων πρέπει να θεωρούμε την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια που συνοδεύει τις πράξεις μας. Αυτό θα πει: Όποιος μένει μακριά από τις σωματικές ηδονές και αυτό του προκαλεί ευχαρίστηση, είναι άνθρωπος σώφρων· ακόλαστος είναι αυτός που το πράγμα αυτό τον δυσαρεστεί· επίσης: ο άνθρωπος που στέκεται να αντιμετωπίσει όλα τα επικίνδυνα πράγματα και αυτό του προκαλεί ευχαρίστηση ή, έστω, δεν τον δυσαρεστεί, είναι ανδρείος· δειλός είναι αυτός που το πράγμα αυτό τον δυσαρεστεί. Και όλα αυτά γιατί η ηθική αρετή σχετίζεται στην πραγματικότητα με την ευχαρίστηση και με τη δυσαρέσκεια: η ευχαρίστηση μας εξωθεί να κάνουμε ευτελή πράγματα, η δυσαρέσκεια μας κρατάει μακριά από τα όμορφα πράγματα. Γι' αυτό και είναι ανάγκη -όπως το λέει ο Πλάτωνας- να έχει πάρει κανείς ήδη από μικρός εκείνη την αγωγή που θα τον κάνει να ευχαριστιέται και να δυσαρεστείται με αυτά που πρέπει· αυτή είναι η σωστή παιδεία.

απόδοση: Δ. Λυπουρλής

Να εξηγήσετε ποια είναι η στάση του Αριστοτέλη απέναντι στα ανθρώπινα συναισθήματα αξιοποιώντας στοιχεία και από τα δύο κείμενα (αρχαίο διδαγμένο και παράλληλο).

Μονάδες 10

Γ. ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

    Ο Αριστοτέλης για τη συγγραφή του έργου του «Πολιτικά» συγκέντρωσε περιγραφές 158 πολιτευμάτων. Η πρώτη από τις χαμένες πλέον πολιτείες, φέρει τον τίτλο «Ἀθηναίων πολιτεία» και αποτελείται από ένα ιστορικό και ένα συστηματικό μέρος. Το απόσπασμα που ακολουθεί προέρχεται από την αρχή του συστηματικού μέρους και αναφέρεται σε δύο θεσμούς που συνδέονται άρρηκτα με την απόκτηση των πολιτικών δικαιωμάτων στην Αθήνα. Ο πρώτος είναι η «δοκιμασία», η διαδικασία για να πολιτογραφηθεί ο νεαρός Αθηναίος, ο οποίος στην ηλικία των 18 ετών ενηλικιωνόταν. Ο δεύτερος θεσμός είναι η «ἐφηβεία», η οποία στη μορφή που περιγράφεται εδώ (ένα είδος υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας με παιδευτικό και μυητικό χαρακτήρα) είχε οργανωθεί μόλις το 335/ 4 π.Χ..

    Μετὰ δὲ ταῦτα δοκιμάζει τοὺς ἐγγραφέντας ἡ βουλή, κἄν τις δόξῃ νεώτερος ὀκτωκαίδεκ᾽ ἐτῶν εἶναι, ζημιοῖ τοὺς δημότας τοὺς ἐγγράψαντας. Ἐπὰν δὲ δοκιμασθῶσιν οἱ ἔφηβοι, συλλεγέντες οἱ πατέρες αὐτῶν κατὰ φυλὰς ὀμόσαντες αἱροῦνται τρεῖς ἐκ τῶν φυλετῶν τῶν ὑπὲρ τετταράκοντα ἔτη γεγονότων, οὓς ἂν ἡγῶνται βελτίστους εἶναι καὶ ἐπιτηδειοτάτους ἐπιμελεῖσθαι τῶν ἐφήβων, ἐκ δὲ τούτων ὁ δῆμος ἕνα τῆς φυλῆς ἑκάστης χειροτονεῖ σωφρονιστὴν καὶ κοσμητὴν ἐκ τῶν ἄλλων Ἀθηναίων ἐπὶ πάντας. Συλλαβόντες δ᾽ οὗτοι τοὺς ἐφήβους, πρῶτον μὲν τὰ ἱερὰ περιῆλθον, εἶτ᾽ εἰς Πειραιέα πορεύονται καὶ φρουροῦσιν οἱ μὲν τὴν Μουνιχίαν οἱ δὲ τὴν Ἀκτήν. Χειροτονεῖ δὲ καὶ παιδοτρίβας αὐτοῖς δύο, καὶ διδασκάλους, οἵτινες ὁπλομαχεῖν καὶ τοξεύειν καὶ ἀκοντίζειν καὶ καταπάλτην ἀφιέναι διδάσκουσιν. Δίδωσι δὲ καὶ εἰς τροφὴν τοῖς μὲν σωφρονισταῖς δραχμὴν α΄ ἑκάστῳ, τοῖς δ᾽ ἐφήβοις τέτταρας ὀβολοὺς ἑκάστῳ· τὰ δὲ τῶν φυλετῶν τῶν αὑτοῦ λαμβάνων ὁ σωφρονιστὴς ἕκαστος ἀγοράζει τὰ ἐπιτήδεια πᾶσιν εἰς τὸ κοινόν, συσσιτοῦσι γὰρ κατὰ φυλάς, καὶ τῶν ἄλλων ἐπιμελεῖται πάντων. Καὶ τὸν μὲν πρῶτον ἐνιαυτὸν οὕτως διάγουσι· τὸν δεύτερον ἐκκλησίας ἐν τῷ θεάτρῳ γενομένης ἀποδειξάμενοι τῷ δήμῳ τὰ περὶ τὰς τάξεις καὶ λαβόντες ἀσπίδα καὶ δόρυ παρὰ τῆς πόλεως περιπολοῦσι τὴν χώραν καὶ διατρίβουσιν ἐν τοῖς φυλακτηρίοις. Φρουροῦσι δὲ τὰ δύο ἔτη, χλαμύδας ἔχοντες, καὶ ἀτελεῖς εἰσι πάντων· καὶ δίκην οὔτε διδόασιν οὔτε λαμβάνουσιν, ἵνα μὴ πρόφασις ᾖ τοῦ ἀπιέναι, πλὴν περὶ κλήρου καὶ ἐπικλήρου, κἄν τινι κατὰ τὸ γένος ἱερωσύνη γένηται.

Ἀριστοτέλους «Ἀθηναίων πολιτεία» 42, 2 - 5

Λεξιλόγιο

κοσμητής: ο επιμελητής

καταπάλτης: ο χειρισμός καταπέλτη

ἱερωσύνη κατὰ τὸ γένος: ιερατικό οικογενειακό αξίωμα

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

Γ1. Να μεταγράψετε στη νεοελληνική το απόσπασμα: «τὰ δὲ τῶν φυλετῶν τῶν αὑτοῦ λαμβάνων… κατὰ τὸ γένος ἱερωσύνη γένηται.»

Μονάδες 20

Γ2. Στο απόσπασμα περιγράφεται η διαδικασία επιλογής των δασκάλων των εφήβων, ο ρόλος και τα καθήκοντά τους.  Αφού εντοπίσετε το σχετικό χωρίο να το αποδώσετε νοηματικά.

Μονάδες 10

Γ3.α. «τὸν δεύτερον ἐκκλησίας ἐν τῷ θεάτρῳ γενομένης ἀποδειξάμενοι τῷ δήμῳ τὰ περὶ τὰς τάξεις καὶ λαβόντες ἀσπίδα καὶ δόρυ παρὰ τῆς πόλεως περιπολοῦσι τὴν χώραν καὶ διατρίβουσιν ἐν τοῖς φυλακτηρίοις. Φρουροῦσι δὲ τὰ δύο ἔτη, χλαμύδας ἔχοντες, καὶ ἀτελεῖς εἰσι πάντων·»: να βρείτε τα ουσιαστικά της γ΄ κλίσης που είναι σε πτώση αιτιατική και να τα μεταφέρετε στη δοτική του πληθυντικού αριθμού.

(μονάδες 5)

Γ3.β. «τὸν μὲν πρῶτον ἐνιαυτὸν οὕτως διάγουσι»: να βρείτε το τακτικό αριθμητικό επίθετο και να το μετατρέψετε στο αντίστοιχο απόλυτο.  Στη συνέχεια να γράψετε το επίρρημα που παράγεται απ’ αυτό.  Τέλος να μεταφέρεται το ρήμα στο γ΄ ενικό πρόσωπο οριστικής του μέσου παρακειμένου.

(μονάδες 3)

Γ3.γ. «καὶ δίκην οὔτε διδόασιν οὔτε λαμβάνουσιν»: να μεταφέρετε τους ρηματικούς τύπους του αποσπάσματος στην υποτακτική και ευκτική του αορίστου β΄ διατηρώντας το πρόσωπο.

(μονάδες 2)

Μονάδες 10

Γ4.α. Να χαρακτηρίσετε συντακτικά τους υπογραμμισμένους όρους στο αδίδακτο κείμενο: «οὓς», «ἐπιμελεῖσθαι», «γενομένης».

(μονάδες 6)

Γ4.β. «συλλεγέντες οἱ πατέρες αὐτῶν κατὰ φυλὰς ὀμόσαντες αἱροῦνται τρεῖς ἐκ τῶν φυλετῶν τῶν ὑπὲρ τετταράκοντα ἔτη γεγονότων»: να μετατρέψετε την περίοδο λόγου σε απαρεμφατική  με εξάρτηση «Ὁ Ἀριστοτέλης ἔφη…»

(μονάδες 4)

Μονάδες 10