Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α´ Τάξη Γενικού Λυκείου, Θουκυδίδη Ἱστορίαι, Βιβλίο 3ο, Κεφάλαιο 76 -78

Θουκυδίδη Ἱστορίαι, Βιβλίο 3. Κεφάλαιο 76 - 78

Άφιξη του πελοποννησιακού στόλου με επικεφαλής τον Αλκίδα και τον Βρασίδα στην Κέρκυρα

    [76.1] Ενώ λοιπόν η αναταραχή βρισκόταν σ’ αυτό το σημείο, την τέταρτη ή πέμπτη μέρα1 μετά τη μεταφορά των ανδρών στο νησί φτάνουν τα πλοία των Πελοποννησίων από την Κυλλήνη2 πενήντα τρία (στον αριθμό), που ήταν αγκυροβολημένα (εκεί)3 ύστερα από το θαλάσσιο ταξίδι τους από την Ιωνία.  Και αρχηγός τους ήταν ο Αλκίδας, που ήταν βέβαια και πρωτύτερα4, και ο Βρασίδας ταξίδευε ως σύμβουλός του.  Και αφού αγκυροβόλησαν στα Σύβοτα5, λιμάνι της ηπειρωτικής χώρας, μόλις ξημέρωσε έπλεαν εναντίον της Κέρκυρας6.

1. Εύλογα εικάζουμε ότι θα χρειάστηκαν ασφαλώς μερικές ημέρες μέχρις ότου οι πληροφορίες σχετικά με τις εξελίξεις στην Κέρκυρα φθάσουν στους Πελοποννήσιους.

2. Ο Θουκυδίδης αναφέρεται εδώ στα 40 πλοία των Πελοποννησίων που με αρχηγό τον ναύαρχο Αλκίδα είχαν σπεύσει σε βοήθεια των Λεσβίων στην αποστασία της Μυτιλήνης.  Τα πλοία αυτά καταδιώχτηκαν από τους Αθηναίους, έφτασαν στην Κρήτη κι από εκεί κατέληξαν στην Κυλλήνη, ορμητήριο του σπαρτιατικού στόλου για τις επιχειρήσεις στον κορινθιακό κόλπο και στο Ιόνιο.  Εκεί ενώθηκαν με 13 συμμαχικά πλοία με αρχηγό τον Βρασίδα, ο οποίος ήταν επιφορτισμένος με τον ρόλο του συμβούλου του Αλκίδα.  Ενισχυμένος ο πελοποννησιακός στόλος αποφάσισε να πλεύσει στη σπαρασσόμενη από τον εμφύλιο πόλη της Κέρκυρας, προκειμένου να διασφαλίσει τα ζωτικά συμφέροντα της Σπάρτης στην περιοχή.  Η απόφαση αυτή ασφαλώς λήφθηκε ύστερα από τα νέα που μετέφερε στη συμμαχία η κορινθιακή τριήρης, αυτόπτης μάρτυρας της επικράτησης των δημοκρατικών στο νησί.

3. Τα πλοία βρίσκονταν βέβαια αγκυροβολημένα στην Κυλλήνη, ήταν όμως σε ετοιμότητα για ανάληψη πολεμικής δράσης.

4. Δηλαδή ο Αλκίδας ήταν αρχηγός και της ναυτικής αποστολής στη Μυτιλήνη.

5. Τα Σύβοτα αναφέρονται εδώ ως λιμάνι της Ηπείρου, ενώ σε άλλο σημείο (1.47.1) ο Θουκυδίδης κάνει λόγο για νησιά που ονομάζονται Σύβοτα.  Ο Στράβων αναφέρει ότι τα Σύβοτα είναι νησίδες που βρίσκονται κοντά στην Ήπειρο, στο ανατολικό άκρο της Κέρκυρας.  Πρόκειται στην ουσία για δύο νησάκια, από τα οποία το δυτικό ονομάζεται Μαύρο όρος και το ανατολικό Αγ. Νικόλαος.  Φαίνεται πάντως ότι ο πελοποννησιακός στόλος αναγκάστηκε να σταθμεύσει στα Σύβοτα λόγω της νύχτας.

6. Πιθανότατα οι Πελοποννήσιοι αγκυροβόλησαν στα Σύβοτα (προς το δειλινό ή όταν είχε ήδη σκοτεινιάσει), γεγονός που εξηγεί τον καταφανή αιφνιδιασμό των Κερκυραίων και του ίδιου του Νικόστρατου.

Οι Κερκυραίοι με τους Αθηναίους ετοιμάζονται να παραταχθούν σε ναυμαχία κατά των Πελοποννησίων

    [77.1] Εκείνοι (οι δημοκρατικοί της Κέρκυρας) τότε από τη μεγάλη τους σύγχυση κι επειδή φοβούνταν και όσα συνέβαιναν στην πόλη και τη ναυτική επίθεση, άρχισαν να ετοιμάζουν αμέσως εξήντα πλοία7 κι όσα πλοία επανδρώνονταν κάθε φορά τα έστελναν κατά των εχθρών, αν και τους συμβούλευαν οι Αθηναίοι να τους αφήσουν αυτούς να εκπλεύσουν πρώτα, κι αργότερα να ακολουθήσουν εκείνοι με όλα τα πλοία μαζί.

7. Τα 60 πλοία επαρκούσαν για να αντιμετωπίσουν τα 53 των αντιπάλων, η σποραδική όμως αποστολή τους αποτελεί ολέθριο σφάλμα τακτικής που αποδίδεται σε βιασύνη, ταραχή και έλλειψη νηφαλιότητας.

    [77.2] Καθώς όμως βρέθηκαν τα Κερκυραϊκά μπροστά στον εχτρό σκόρπια8, δυο απ’ αυτά αμέσως αυτομόλησαν9 προς τον εχθρό, ενώ μέσα σε μερικά άλλα πολεμούσαν αναμεταξύ τους όσοι αποτελούσαν το πλήρωμα10· και δεν υπήρχε καμιά τάξη σ’ αυτά που γίνονταν.

8. Προξενεί δίχως άλλο εντύπωση το γεγονός ότι οι Κερκυραίοι, μολονότι διέθεταν ισχυρό στόλο και σημαντική ναυτική εμπειρία, σημειώνουν τόσα λάθη τακτικής στη ναυμαχία εναντίον των Πελοποννησίων.  Οι λανθασμένοι τους χειρισμοί και η πλήρης αποδιάρθρωσή τους αποδίδονται κυρίως στη σύγχυση και στον πανικό που τους προξένησε η αιφνιδιαστική εμφάνιση του πολυάριθμου σπαρτιατικού στόλου.  Σημαντικό ρόλο έπαιξε εξάλλου το γεγονός ότι τα πλοία τους είχαν επανδρωθεί ανάμεικτα από δημοκρατικούς και ολιγαρχικούς.

9. Εικάζουμε ότι στα δύο αυτά πλοία θα υπήρχαν σε μεγάλη πλειοψηφία ολιγαρχικοί.

10. Αυτό σημαίνει πως τα πλοία αυτά ήταν επανδρωμένα με πληρώματα κι από τις δύο αντίπαλες παρατάξεις.

    [77.3] Όταν είδαν οι Πελοποννήσιοι την αναστάτωση, χώρισαν είκοσι δικά τους καράβια να πάρουνε θέση αντίκρυ στα Κερκυραϊκά, και με τ’ άλλα στράφηκαν ενάντια στα δώδεκα αττικά, που τα δυο τους ήταν η Σαλαμινία και η Πάραλος11.

11.  Η Σαλαμινία και η Πάραλος ήταν δύο γρήγορα αθηναϊκά πλοία, χρησιμοποιούμενα αρχικά για την αποστολή θεωριών και για άλλες θρησκευτικές ανάγκες της πόλης, αργότερα δε και ως ανιχνευτικά, λόγω της μεγάλης ταχύτητας που μπορούσαν να αναπτύξουν.  Στο 3.33.1 πληροφορούμαστε ότι τα δύο αυτά πλοία βρίσκονται στο ανατολικό Αιγαίο (συγκεκριμένα στην Κλάρο, κοντά στα παράλια της Εφέσου).  Έτσι τα πλοία αυτά δεν αποτελούσαν μέρος του στόλου που βρισκόταν στη Ναύπακτο.  Ο Νικόστρατος πήρε, όπως φαίνεται, τη Σαλαμινία και την Πάραλο μαζί του στην Κέρκυρα, αφήνοντας δύο άλλα πλοία, για να φρουρούν το λιμάνι της Ναυπάκτου.  Ενδεχόμενο είναι ακόμα ότι τα πλοία αυτά έφεραν στον Νικόστρατο εντολή από την Αθήνα, για να σπεύσει στην Κέρκυρα, αμέσως μόλις έγινε γνωστό το κίνημα των ολιγαρχικών στο νησί.

Εσφαλμένη τακτική των Κερκυραίων

    [78.1] Και οι Κερκυραίοι, επειδή εφορμούσαν και άτακτα και με λίγα πλοία δεινοπαθούσαν από την πλευρά τους12.  Οι Αθηναίοι εξάλλου, επειδή φοβούνταν τον μεγαλύτερο αριθμό (των εχθρικών πλοίων) και την περικύκλωση, δεν έκαναν επίθεση στα παρατεταγμένα εναντίον τους πλοία ούτε στο σύνολό τους ούτε στο μέσο τους13, αλλ’ αφού επιτέθηκαν σε μια πτέρυγα καταβυθίζουν ένα πλοίο14.  Και μετά απ’ αυτά (οι Αθηναίοι), αφού οι εχθροί σχημάτισαν κυκλική παράταξη15, έπλεαν γύρω γύρω από αυτούς και προσπαθούσαν να τους προκαλέσουν σύγχυση.

12. Αυτό λέγεται σε αναφορά προς το προηγούμενο οὐδεὶς κόσμος (77.2).  Ο Θουκυδίδης θεωρεί την τακτική αυτή ως την κύρια αιτία ήττας των Κερκυραίων.

13. Το «ἁθρόαις» συνάπτεται με το «τεταγμέναις».  Οι Αθηναίοι δρουν με σύνεση και προσαρμόζουν κατάλληλα την τακτική τους, προκειμένου να αντιμετωπίσουν την αριθμητική υπεροχή των αντιπάλων τους.  Η συνειδητοποίηση ότι η επίθεση σ' όλη τη συγκεντρωμένη δύναμη των εχθρών ήταν ασύμφορη τους οδηγεί στην επίθεση «κατά κέρας».

14. Οι Αθηναίοι ακολουθούν την τακτική αυτήν, διότι απέκλειε τον κίνδυνο περικύκλωσής τους από τις εχθρικές δυνάμεις, ενώ συγχρόνως τους παρείχε μεγάλη ευχέρεια διαφυγής. Αξιοσημείωτη είναι η τόλμη αλλά και η μεγάλη ναυτική εμπειρία των Αθηναίων, οι οποίοι δεν ακολουθούν αμυντική τακτική αλλά επιτίθενται παρά την αριθμητική ανωτερότητα των Πελοποννησίων.

15. Περιγράφεται η αντίδραση των Πελοποννησίων, οι οποίοι προσπαθούν να αποφύγουν την κατά κέρας επίθεση των Αθηναίων.

Υποχώρηση των Αθηναίων

    [78.2] Καθώς όμως το αντιλήφτηκαν οι Πελοποννήσιοι16 που ήταν κοντά στους Κερκυραίους κι επειδή φοβήθηκαν μήπως συμβεί αυτό που έγινε στη Ναύπακτο17, σπεύδουν να βοηθήσουν, κι αφού συγκεντρώθηκαν όλα μαζί τα πλοία18 έκαναν ταυτόχρονα την επίθεση εναντίον των Αθηναίων.

16. Οι Πελοποννήσιοι που αντιμετώπιζαν τους Κερκυραίους δεν πρέπει να ήταν πολύ μακριά από εκείνους που αντιμετώπιζαν τους Αθηναίους κι έτσι μπόρεσαν να δουν ότι υπήρχε ο κίνδυνος να επαναληφθεί σε βάρος τους το πάθημα της Ναυπάκτου.  Πρόκειται για αξιοπρόσεκτη αναφορά, καθώς εντάσσεται στις λίγες περιπτώσεις που ο Θουκυδίδης παρουσιάζει τους ανθρώπους να διδάσκονται από τα λάθη (δικά τους ή άλλων) του παρελθόντος.

17. Σύμφωνα με όσα αναφέρει ο Θουκυδίδης (2.83 - 84) το καλοκαίρι του 429 π.Χ. στη ναυμαχία της Ναυπάκτου ο στρατηγός των Αθηναίων Φορμίων με 20 πλοία νίκησε τον αποτελούμενο από 47 πλοία στόλο των Πελοποννησίων, διότι με κατάλληλους ελιγμούς κατόρθωσε να προξενήσει σύγχυση στους αντιπάλους.

18. Συνενώθηκαν δηλαδή τα δύο τμήματα του πελοποννησιακού στόλου (20 πλοία που είχαν παραταχθεί εναντίον των Κερκυραίων και 33 πλοία που είχαν αντιταχθεί στα 12 αθηναϊκά: συνολικά 53 πελοποννησιακά πλοία).

    [78.3] Τότε άρχισαν πια κι εκείνοι να υποχωρούν κωπηλατώντας προς τα πίσω και συγχρόνως επιδίωκαν να προλάβουν τα κερκυραϊκά πλοία να καταφύγουν (στο λιμάνι) στο μεγαλύτερο δυνατό αριθμό19, καθώς αυτοί θα υποχωρούσαν αργά και οι εχθροί είχαν παραταχθεί εναντίον τους20.

19. Οι Αθηναίοι υποχωρούν χωρίς βιασύνη, για να δώσουν τη δυνατότητα στους Κερκυραίους να καταφύγουν στο λιμάνι τους.

20. Η τακτική της αργής υποχώρησης που ακολουθούν οι Αθηναίοι είχε ως στόχο να παρασύρει τους Πελοποννήσιους στην καταδίωξη των αθηναϊκών πλοίων, που, καθώς έπλεαν με βραδύτητα, δημιουργούσαν στους αντιπάλους τους την ψεύτικη ελπίδα ότι θα μπορούσαν να τα προφτάσουν.  Με αυτήν την κίνηση αντιπερισπασμού οι Πελοποννήσιοι δε θα στρέφονταν κατά των Κερκυραίων δίνοντας τους έτσι τον χρόνο να επιστρέψουν ασφαλείς στο λιμάνι τους.

    [78.4] Η ναυμαχία λοιπόν, αφού εξελίχθηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο, τελείωσε με τη δύση του ηλίου21.

21. Η περιγραφή της ναυμαχίας που προηγήθηκε, κατά την οποία ο Νικόστρατος ανακρούει πρύμνα, διατηρώντας άθικτη την παράταξή του και βοηθώντας συγχρόνως τους Κερκυραίους να υποχωρήσουν, αποκαλύπτει τις στρατηγικές του ικανότητες.  Πράγματι ο Αθηναίος ναύαρχος διακρίνεται για την τόλμη του, τις ψύχραιμες επιλογές του, τη μεγάλη ναυτική του εμπειρία, την οξύτατη κρίση και την πολιτική του ευστροφία τη συνδυασμένη με ανθρωπισμό.  Πιο αναλυτικά ο Νικόστρατος κατόρθωσε να αναχαιτίσει με 12 μόλις πλοία 53 εχθρικά, να προστατεύσει την αποχώρηση των αποδιοργανωμένων Κερκυραίων, να διατηρήσει τον στόλο του αλώβητο και να διασφαλίσει τα αθηναϊκά συμφέροντα στο νησί εμποδίζοντας ουσιαστικά τους Σπαρτιάτες να πραγματοποιήσουν την προσχεδιασμένη τους απόβαση στην Κέρκυρα.  Η πολιτική ευφυία και ο ανθρωπισμός που επιδεικνύει στην περίσταση αυτήν ο Νικόστρατος δε συναντιέται σε κανέναν άλλον Αθηναίο με μόνη ίσως εξαίρεση τον Περικλή, ο οποίος φαίνεται ότι διέθετε το είδος της μεγαλοφροσύνης που η συμπεριφορά του Νικόστρατου αφήνει να διαφανεί.  Έχει μάλιστα υποστηριχθεί η άποψη πως αν στην Αθήνα είχαν υπάρξει λίγοι ακόμα σαν και τον Νικόστρατο -αν για παράδειγμα ο Αλκιβιάδης πραγματικά κατείχε τις αριστοκρατικές αρετές που ισχυριζόταν ότι διέθετε- τότε θα ήταν πλησιέστερη στην αλήθεια η άποψη πως μόνη αυτή (ενν. η Αθήνα) δεν προκαλούσε αγανάκτηση ούτε στον εχθρό, όταν αυτός κακοπάθαινε απ' αυτήν, ούτε στον υπήκοο μεμψιμοιρία, διότι τάχα εξουσιαζόταν από ανάξιους (2.41.3).

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ

1. Να εντοπίσετε στα κεφάλαια 77 - 78 τα αλλεπάλληλα λάθη τακτικής που σημείωσαν οι Κερκυραίοι στη ναυτική τους αναμέτρηση με τους Λακεδαιμόνιους.  Πού κατά τη γνώμη σας οφείλονται;

2. Να συζητήσετε τον αντίκτυπο που είχε η εμφάνιση του σπαρτιατικού στόλου στην ψυχολογία των δημοκρατικών Κερκυραίων.

3. Να εξηγήσετε την τακτική με την οποία οι Αθηναίοι κατόρθωσαν να αντιμετωπίσουν την αριθμητική υπεροχή των αντιπάλων τους και να πλήξουν τον εχθρικό στόλο (3.78).

4. Να χαρακτηρίσετε τον επικεφαλής του αθηναϊκού στόλου Νικόστρατο με βάση: α. τους πολεμικούς χειρισμούς του συνολικά κατά τη διάρκεια της ναυμαχίας και β. τη συμπεριφορά του προς τον αποδιοργανωμένο κερκυραϊκό στόλο.

5. «ὡς δὲ αὐτοῖς πρὸς τοῖς πολεμίοις... ἦν δὲ οὐδεὶς κόσμος τῶν ποιουμένων»· να συγκρίνετε την τακτική των Σπαρτιατών (2.11.9) και των Αθηναίων (2.89.9), όπως περιγράφονται από τον Θουκυδίδη στα κείμενα του παραθέματος.  Σε ποια συμπεράσματα οδηγείστε από τη σύγκριση αυτήν;

    «Ακολουθείτε τους αρχηγούς σας όπου σας οδηγούν τηρώντας αυστηρή πειθαρχία και υπακούοντας αμέσως στις διαταγές.  Τίποτε δεν είναι ωραιότερο και ασφαλέστερο από έναν στρατό καλά πειθαρχημένο» (2.11.9).

    «Σεις πάλι θα πρέπει να μένετε κοντά στα καράβια σας, σε πλήρη τάξη, και να είσαστε έτοιμοι να εκτελέσετε κάθε παράγγελμα, επειδή ο εχθρικός στόλος είναι πολύ κοντά.  Όταν αρχίσει η ναυμαχία, θα πρέπει προπάντων να πειθαρχείτε και να τηρείτε απόλυτη σιωπή.  Τούτο έχει μεγάλη σημασία στις συγκρούσεις και ιδίως στις ναυμαχίες» (2.89.9).

μεταγραφή: Α. Βλάχος

6. Στα κεφάλαια 76 - 78 να εντοπίσετε τα ουσιαστικά: α. συνηρημένα β' κλίσης, β. όλα της γ' κλίσης, γ. τα ανώμαλα, δ. τα αττικόκλιτα και να γράψετε τις πλάγιες πτώσεις τους και στους δύο αριθμούς.

7. «οὐδεὶς κόσμος» (77.2): να γραφεί η συνεκφορά στις πλάγιες πτώσεις και των δύο αριθμών.

8. Στο κεφάλαιο 78 να επισημάνετε τους ρηματικούς τύπους που ανήκουν σε συνηρημένα ρήματα και να γράψετε α. το γ' ενικό ευκτικής του ενεστώτα, β. τα απαρέμφατα και τις μετοχές (και στα τρία γένη) ενεστώτα της ίδιας φωνής.

9. Να εντοπίσετε όλους τους τύπους αορίστου β' των κεφαλαίων 77 - 78 και: α. να τους μεταφέρετε στο γ' ενικό και πληθυντικό πρόσωπο όλων των εγκλίσεων στη φωνή που βρίσκονται, β. να τους αντικαταστήσετε χρονικά.

10. «περιέπλεον» (78.2): να μεταφέρετε το ρήμα στο β' ενικό όλων των εγκλίσεων του ενεστώτα και στο γ' ενικό του παρατατικού.  Ποια διαφορά έχει ο σχηματισμός των χρόνων του ρήματος από τα υπόλοιπα συνηρημένα σε -έω; Να γράψετε άλλα τρία ρήματα σε -έω που κλίνονται παρόμοια.

11. Να βρείτε τους εμπρόθετους προσδιορισμούς του κεφαλαίου 76, να αναγνωρίσετε το είδος της επιρρηματικής σχέσης που εκφράζουν και να μελετήσετε πόσο συνεισφέρουν στην καθαρότητα και στην ακρίβεια του θουκυδίδειου κειμένου.

12. «οἱ δὲ πολλῷ... ἑξήκοντα ναῦς» (77.1): να βρείτε τους προσδιορισμούς της αιτίας στο κείμενο του οποίου σας δίνεται η αρχή και το τέλος. Τι παρατηρείτε;

13. Να εξηγήσετε τη σημασία των λέξεων και στη συνέχεια να σχηματίσετε με τις λέξεις αυτές σύντομες φράσεις στη νεοελληνική: «πλους», «απόπλους», «διάπλους», «παράπλους», «περίπλους».

14. Τρεις φορές στα υπό συζητηση κεφάλαια (76 - 78) ο ιστορικός χρησιμοποιεί μετοχές βασικών ρημάτων φόβου: «πεφοβημένοι» (77.1), «φοβούμενοι» (78.1), «δείσαντες» (78.2): α. Πού αποσκοπεί κατά τη γνώμη σας αυτή η επανάληψη; β. Γιατί ο Θουκυδίδης επιλέγει να εκφράσει το συναίσθημα του φόβου και τις τρεις φορές με μετοχή; γ. Ποια η διαφορά στη σημασία των τύπων «πεφοβημένοι» - «φοβούμενοι»; (διαφορετικοί χρόνοι του ίδιου ρήματος).