Ὀμήρου Ἰλιάς, Β΄ Τάξη Γυμνασίου, Σχόλια στη Ραψωδία Α

ΙΛΙΑΣ, Ραψωδία Α

Προοίμιο: στίχοι 1 - 7

    Ο Όμηρος ζητά τη βοήθεια της μούσας Καλλιόπης για να διηγηθεί τον τρομερό θυμό του Αχιλλέα.  Η επίκληση στη μούσα -σύμφωνη με τις αντιλήψεις της εποχής- δεν ήταν μια απλή τυπική υποχρέωση του αοιδού αλλά έπαιζε σημαντικό λειτουργικό ρόλο: όταν ο ποιητής θα περιγράψει αργότερα σκηνές από τον Όλυμπο, δε θα προκαλέσει την απορία των ακροατών του πώς είναι δυνατόν θνητός αυτός να γνωρίζει τι γίνεται στην κατοικία των θεών, γιατί θα θεωρήσουν ότι είναι η μούσα που μιλάει με το δικό του στόμα.

    Δίνει από την αρχή το θέμα του και το όνομα του πρωταγωνιστή.  Στο πρωτότυπο κείμενο η λέξη «μῆνις» (θυμός) βρίσκεται στην αρχή του πρώτου στίχου, αφού αυτή είναι βασικό στοιχείο στην εξέλιξη της πλοκής και απώτερη αιτία όλων των δεινών των Αχαιών και των εξελίξεων.  Πρόκειται για μοναδική καινοτομία του Όμηρου, ο οποίος δεν αφηγείται τα γεγονότα στη χρονολογική τους σειρά, αλλά σημειώνοντας ως κέντρο της πλοκής ένα γεγονός -τη σύγκρουση του Αχιλλέα με τον Αγαμέμνονα και τον θυμό του πρώτου- μας παρουσιάζει όλον τον πόλεμο μέσα από το πρίσμα αυτού του γεγονότος.  Στους στίχους 2 - 5 περιγράφει την υπόθεση του έπους που είναι οι συνέπειες του θυμού του Αχιλλέα.  Τίθεται λοιπόν το πρόβλημα της ευθύνης των ηρώων για τις πράξεις τους.

    Στους στίχους 6 - 7 παρουσιάζει τη χρονική αφετηρία της υπόθεσης και το όνομα του δεύτερου σημαντικού πρωταγωνιστή, του Αγαμέμνονα.  Η παράθεση «ἄρχων τῶν ἀνδρῶν» εκφράζει την εξουσία του Αγαμέμνονα και υπαινίσσεται μια πρόσκαιρη νίκη· ο επιθετικός προσδιορισμός ωστόσο που συνοδεύει τον Αχιλλέα («θεῖος») φανερώνει τη θεϊκή καταγωγή του ήρωα και βοηθάει τον ακροατή να καταλάβει ποιος θα είναι ο τελικός νικητής της διένεξης.

    Στο προοίμιο της Ιλιάδας βρίσκουμε τα δύο πρώτα μέρη:

Επίκληση: στ. 1                                            Διήγηση: στ. 2 - 5,

ενώ, μολονότι δίνεται η χρονική αφετηρία της αφήγησης στους στίχους 6 - 7, δεν υπάρχει τυπικά η παράκληση.  Ο ποιητής επικαλείται τη βοήθεια της μούσας, αν κι έχει ο ίδιος το χάρισμα να τραγουδά: ο θεός δηλαδή δεν κάνει τίποτα άλλο, παρά βοηθάει τον άνθρωπο να πραγματοποιήσει αυτό που έχει την ικανότητα να κάνει.

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΠΡΟΟΙΜΙΟΥ ΤΗΣ ΙΛΙΑΔΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ

ΟΜΟΙΟΤΗΤΕΣ:

• επίκληση στη μούσα
• εξαρχής επισημαίνεται το θέμα («μῆνιν» - «ἄνδρα»)
• υποδηλώνεται η θέληση κάποιου θεού («Δίας» - «Ἤλιος»)
• γίνεται λόγος για την τύχη ανώνυμων ανθρώπων
• ο Όμηρος εκφράζει κάποιο προσωπικό σχόλιο ή συναίσθημα

ΔΙΑΦΟΡΕΣ

• Στην Ιλιάδα θεματικός άξονας είναι η οργή, ενώ στην Οδύσσεια ο άνθρωπος.
• Ο Αχιλλέας δρα με εγωκεντρισμό, ενώ ο Οδυσσέας με συντροφικότητα («φιλέταιρος»).
• Στην Ιλιάδα ο άνθρωπος υποκινείται από κάποια θεία βούληση, ενώ στην Οδύσσεια έχει ελεύθερη βούληση.
• Οι βασικοί ήρωες στο προοίμιο της Ιλιάδας είναι επώνυμοι, ενώ στην Οδύσσεια ανώνυμοι.
• Στην Ιλιάδα δεν υπάρχει η παράκληση στη μούσα να ξεκινήσει απ’ όπου θέλει την ιστορία.

    ΑΦΗΓΗΣΗ

    Καταρχήν πρέπει να διευκρινίσουμε τις σχέσεις ανάμεσα στον «χρόνο ιστορίας» (Χ.Ι.) και τον «χρόνο αφήγησης» (Χ.Α.) ενός λογοτεχνικού αφηγηματικού κειμένου όπως είναι το έπος της Ιλιάδας.

    Ο «χρόνος ιστορίας» (Χ.Ι.) ταυτίζεται με τη λογική χρονική διαδοχή των πραγματικών και των μυθοπλαστικών γεγονότων που περιλαμβάνονται στην ιστορία, ενώ ο «χρόνος αφήγησης» αφορά στη διάταξη, στη σειρά της αφήγησης με την οποία παρουσιάζονται τα γεγονότα της ιστορίας.

    Ι. Ο «χρόνος ιστορίας» της Ιλιάδας: η κύρια ιστορία αφορά στα «γεγονότα» με επίκεντρο «τὴν μῆνιν τοῦ Ἀχιλλέως», τα οποία «συνέβησαν» σε μια περίοδο 51 ημερών λίγο πριν από την άλωση της Τροίας.  Ειδικότερα τα γεγονότα της ιστορίας της Ιλιάδας ξεκινούν από την ημέρα που ο ιερέας Χρύσης προσεβλήθη από την περιφρόνηση του Αγαμέμνονα και ικέτευσε τον Απόλλωνα, ο οποίος οργίστηκε και έστειλε τον λοιμό που «εθέριζε τα πλήθη».  Αυτή η μέρα είναι η 1η μέρα της ιστορίας της Ιλιάδας.

    ΙΙ. Ο «χρόνος αφήγησης» της Ιλιάδας: η πλήρης σύμπτωση ανάμεσα στη χρονική σειρά της ιστορίας και της αφήγησής της σε ένα λογοτεχνικό αφηγηματικό κείμενο είναι βέβαια σπάνια.  Στη δυτική λογοτεχνική παράδοση τα έπη του Ομήρου αποτελούν τον «μακρινό πρόγονο» λογοτεχνικών (αφηγηματικών) τρόπων που και σήμερα χρησιμοποιούμε και συνάμα πρότυπο για το πώς το ενδιαφέρον του ακροατή/ αναγνώστη μπορεί να κεντριστεί και να αυξάνει διαρκώς με «έντεχνες» αναδιατάξεις της σειράς των γεγονότων της ιστορίας.

    Η «μῆνις» του Αχιλλέα, με την οποία αρχίζει η αφήγηση στο Προοίμιο (Α στ. 1) αντιστοιχεί στην 11η μέρα της ιστορίας.  Υπάρχει δηλαδή διαφορά ανάμεσα στη σειρά παρουσίασης των «γεγονότων» στην αφήγηση («Χρόνο Αφήγησης») και στη λογική - χρονική σειρά τους («Χρόνο Ιστορίας»).

    Ο Όμηρος, αφού ήδη έκανε αναφορά στη φιλονικία μεταξύ Αχιλλέα και Αγαμέμνονα (στίχος 6, «ἐξ οὗ δὴ τὰ πρῶτα»), από τον όγδοο στίχο της «γυρνά...» δέκα μέρες πίσω (σε σχέση με τη φιλονικία) για να εκθέσει την αιτία αναδρομικά σε περίπου 40 στίχους (ραψωδία Α στίχ. 12 - 53: προσβολή του Χρύση -> θυμός του Απόλλωνα -> λοιμός).  Αυτή η αρχή «in medias res» (η αφήγηση δεν παρακολουθεί τα γεγονότα του μύθου και δεν τα παρουσιάζει στη χρονική τους σειρά και αλληλουχία.  Η αφήγηση αρχίζει από το «κέντρο» του μύθου που αποτελεί την καρδιά της πλοκής· από το πιο ουσιαστικό και το πιο καίριο περιστατικό), που ακολουθείται από μια επεξηγηματικού χαρακτήρα στροφή προς τα πίσω, θα γίνει ένας από τους τυπικούς τόπους του επικού είδους.  Η τεχνική «in medias res» (κατά κυριολεξία: στη μέση των πραγμάτων) στους πρώτους στίχους της Ιλιάδας της προσδίδει ενδιαφέρον, καθώς επιτρέπει στον Όμηρο να αρχίσει από το «κέντρο του μύθου», δηλαδή από το γεγονός που αποτελεί την καρδιά της πλοκής, την «μῆνιν» του Αχιλλέα (ουσιαστικά την 11η μέρα της ιστορίας) αλλά και να γυρίσει προς τα πίσω, ώστε αναδρομικά να φωτιστούν τα αίτια των συμφορών του παρόντος.

Ραψωδία Α΄, στίχοι 8 - 53: η σκηνή με τον Χρύση

    Ενότητες:

• στ. 8 - 11: ο ρόλος του Απόλλωνα
• στ. 12 - 22: το αίτημα του Χρύση
• στ. 23 - 33: η άρνηση του Αγαμέμνονα
• στ. 34 - 43: η προσευχή του Χρύση
• στ. 44 - 53: ο Απόλλωνας στέλνει λοιμό στο στρατόπεδο των Αχαιών

    ΗΘΙΚΟ ΣΧΗΜΑ ΣΤΑ ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΗ

«ἄτη»: η ταραχή, η σύγχυση του πνεύματος, που οδηγεί σε λανθασμένες και καταστροφικές αποφάσεις και που προκαλείται από τύφλωση ή αυταπάτη που στέλνουν οι θεοί ως επί το πλείστον ως τιμωρία

«ὕβρις»: ασέβεια, αλαζονεία, περιφρόνηση του μέτρου, των θεών

«νέμεσις»:

1. δίκαιη αγανάκτηση, δικαιολογημένος θυμός
2. (γι' αυτούς που ανάξια απολαμβάνουν την εύνοια της τύχης) οργή
3. (για θεούς) φθόνος, ζηλοτυπία, αγανάκτηση, οργή, εκδίκηση
4. αντικείμενο δίκαιης αγανάκτησης
5. (ως κύριο όνομα «Νέμεσις»): προσωποποίηση της θεϊκής οργής, θεά της ανταπόδοσης, της εκδίκησης

«τίσις»: η τιμωρία των θεών που επέφερε η «ὕβρις» (ο Απόλλωνας τιμωρεί τον Αγαμέμνονα για την ασεβή στάση του)

«κάθαρσις»: εξαγνισμός

    Η εμφάνιση του Χρύση

    Ο ποιητής μας μεταφέρει στο στρατόπεδο των Αχαιών όπου εμφανίζεται ο Χρύσης ως πατέρας ικέτης που προσφέρει λύτρα για την απελευθέρωση της κόρης του αλλά και ως ιερέας του Απόλλωνα.  Στο σκήπτρο που κρατάει ο Χρύσης υπάρχει το σύμβολο του Απόλλωνα για να φανεί με αυτόν τον τρόπο ότι ο Χρύσης είναι φορέας θεϊκής εξουσίας και θα πρέπει να του συμπεριφερθούν με σεβασμό.

ΙΚΕΣΙΕΣ ΧΡΥΣΗ

ΙΚΕΣΙΑ ΣΤΟΝ ΑΓΑΜΕΜΝΟΝΑ => ΑΙΤΗΜΑ

• γονυκλησία (πέφτει στα πόδια του)
• προσφώνηση
• ευχή
• προσφορά λύτρων - αίτημα
• συγκαλυμμένη απειλή

ΙΚΕΣΙΑ ΣΤΟΝ ΑΠΟΛΛΩΝΑ => ΠΡΟΣΕΥΧΗ

• επίκληση
• προσφώνηση (προσωνυμίες του θεού και σχέση του με τον συγκεκριμένο τόπο)
• υπενθύμιση προσφορών
• αίτημα ως ανταπόδοση προσφορών
• παράκληση τιμωρίας => φανερή απειλή

    Ο Αγαμέμνονας με πρωτοφανή σκληρότητα και αναλγησία:

α. στ. 27 - 29: φοβερίζει και απειλεί τον Χρύση να μην ξαναπατήσει στο ελληνικό στρατόπεδο.

β. στ. 30 - 32: υπονοεί ποια μοίρα επιφυλάσσεται στη Χρυσηίδα από τον ίδιο.

γ. στ. 33: επαναλαμβάνει την απειλή στον Χρύση με άμεση χειροδικία.

    Ενδείξεις ότι νικητής θα είναι ο Χρύσης: τα σύμβολα του Απόλλωνα δείχνουν πως ο Χρύσης είναι φορέας θεϊκής εξουσίας, το ρήμα «εὐλαβεῖσθε», η προτροπή να δείξουν ευλάβεια στον Απόλλωνα.  Το ρήμα «εὐλαβοῦμαι» σημαίνει «σέβομαι» αλλά και «φοβάμαι»· η αναφορά του ιερέα στην ευλάβεια επιτείνει την ψυχολογική πίεση που έχει δημιουργήσει στον στρατό ο χαρακτηρισμός του Απόλλωνα ως «μακροβόλος τοξευτής».  Ο ποιητής επιλέγει σοφά λέξεις με ιδιαίτερο σημασιολογικό βάρος, ώστε ο λόγος του ιερέα να διαγράφει στο βάθος της εικόνας την απειλητική μορφή του Φοίβου.  Τα σύμβολα επίσης, που περιγράφονται σ’ έναν ολόκληρο στίχο (στ. 14), υπογραμμίζουν τη σχέση του γέροντα ικέτη με τον θεό και προδικάζουν την τιμωρία του Αγαμέμνονα.

    Η ανταποδοτική σχέση ανθρώπων - θεών: στην αρχαιότητα η σχέση ανθρώπων - θεών χαρακτηριζόταν από την έννοια της ανταπόδοσης, όπως γίνεται φανερό από την προσευχή του Χρύση, που ακολουθεί το σχήμα μιας τυπικής προσευχής της εποχής (επίκληση -> προσφώνηση του θεού -> υπενθύμιση των προσφορών του στον θεό -> το αίτημα -> η άμεση ανταπόκριση του θεού, στην οποία ο ιερέας υπενθυμίζει τις προσφορές του προς τον θεό Απόλλωνα και παρουσιάζει το αίτημά του ως ανταπόδοση αυτών των προσφορών.

    Μολονότι ο χριστιανισμός δεν δέχεται αυτήν τη σχέση δοσοληψίας ανάμεσα στον άνθρωπο και τον Θεό, βρίσκουμε ακόμα και σήμερα κατάλοιπα αυτής της αντίληψης για τη σχέση του ανθρώπου με το θείο (π.χ. τα τάματα).

Ηθογράφηση προσώπων

    Ο πόνος του Χρύση για την αιχμαλωσία της κόρης του τον φέρνει ικέτη στο στρατόπεδο των Αχαιών.  Είναι φανερή η προσπάθειά του να κερδίσει την εύνοια τους, ώστε να πετύχει την απελευθέρωση της κόρης του: έτσι προσφέρει πλουσιοπάροχα λύτρα, απευθύνεται με κολακευτικούς χαρακτηρισμούς στους Αχαιούς («γενναιόκαρδοι Ἀχαιοί») κι εύχεται την επιτυχή έκβαση των στρατιωτικών τους επιχειρήσεων -γεγονός που υπογραμμίζει την τραγική του θέση, αφού η πατρίδα του ήταν σύμμαχος των Τρώων.  Ολόκληρη η στάση του χαρακτηρίζεται από αξιοπρέπεια και ευγένεια.  Είναι φανερό επίσης πως έχει επίγνωση της αδύναμης θέσης του (ικέτης) αλλά συγχρόνως και συναίσθηση πως στο πλευρό του βρίσκεται ο θεός Απόλλωνας- από εδώ πηγάζει και η κρυφή απειλή του για τιμωρία από τον θεό σε περίπτωση που το αίτημά του δεν γίνει δεκτό.  Πληγωμένος από την προσβλητική συμπεριφορά του Αγαμέμνονα και πονώντας για την τύχη της αιχμάλωτης κόρης του προσεύχεται στον θεό Απόλλωνα ζητώντας τη σκληρή τιμωρία των Αχαιών με τη σιγουριά πως ο θεός είναι με το μέρος του.

    Ο Αγαμέμνονας φέρεται προσβλητικά και περιφρονητικά απέναντι στον γέροντα ικέτη φτάνοντας στο σημείο να τον απειλήσει.  Η στάση του αυτή δείχνει αλαζονεία και αποτελεί ασέβεια όχι μόνο όσον αφορά την ιδιότητα του Χρύση ως ιερέα αλλά και όσον αφορά την ιδιότητά του ως ικέτη, αφού οι ικέτες ήταν πρόσωπα σεβαστά υπό την προστασία μάλιστα του Δία.  Επίσης φέρεται με σκληρότητα και απανθρωπιά, αφού όχι μόνο μένει ασυγκίνητος μπροστά στον πόνο του πατέρα - ικέτη αλλά τον οξύνει διαγράφοντας με ωμότητα την τύχη της αιχμάλωτης κόρης του (στ. 30 - 32).  Η απόφασή του να κρατήσει τη Χρυσηίδα παρά την ικεσία του γέροντα πατέρα της και την αντίθετη γνώμη του στρατεύματος δηλώνει άτομο εγωκεντρικό.  Το γεγονός ότι αγνοεί επιδεικτικά τη γνώμη των υπόλοιπων Αχαιών δείχνει επίσης αλαζονεία και αυταρχικότητα. Τέλος η προσβλητική, περιφρονητική, στάση του Αγαμέμνονα απέναντι στον Χρύση, ο οποίος είναι ιερέας του θεού Απόλλωνα, αποτελεί προσβολή και του ίδιου του θεού (στον στίχο 29 εξάλλου ο Αγαμέμνονας μιλάει περιφρονητικά για τα σύμβολα του θεού).  Η αλαζονική και ασεβής στάση του Αγαμέμνονα αποτελεί ύβρη.

ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ - ΤΕΧΝΙΚΕΣ

αντιθέσεις -> στ. 35: έντονη αντίθεση του θορύβου της θάλασσας με τον βουβό πόνο του ιερέα· η αντίθεση ίσως θέλει να υπογραμμίσει τη μοναξιά του γέροντα, καθώς όλα γύρω του είναι απειλητικά και η φύση δεν συμμετέχει στη θλίψη του.  Άλλες αντιθέσεις στην ενότητα: ο ικετευτικός και ήπιος τόνος του λόγου του Χρύση είναι διαμετρικά αντίθετος με τον λόγο του Αγαμέμνονα· οι κρυμμένες απειλές του ιερέα με τις φανερές του αρχιστράτηγου. (στ. 44 - 48)

παρομοιώσεις: στ. 47 - 48

τυπικά επίθετα: «μακροβόλος», «θείος», «κοίλα», «ασημένιο» κ.λπ.

εικόνες -> στ. 46: η απειλή που υπαινίχθηκε ο Χρύσης, όταν αναφέρθηκε στον «μακροβόλον τοξευτήν» (στ. 22), γίνεται πράξη στην τελευταία σκηνή της ενότητας (στ. 44 - 53).  Τη σκηνή συνθέτουν εικόνες κυρίως οπτικές και δευτερευόντως ακουστικές: η απειλή γίνεται πιο φοβερή πλησιάζοντας μέσα στην απόλυτη σιωπή.  Και ο τρόμος επιτείνεται, καθώς η απειλητική μορφή του θεού από το βάθος της εικόνας μετακινείται σιωπηλά στο κέντρο της· ο μόνος ήχος που ταράζει την απειλητική ησυχία προέρχεται από τα όπλα του θεού, τα οποία άλλωστε θα παίξουν και τον κύριο ρόλο.

τραγική/ επική ειρωνεία: ο Αγαμέμνονας φαίνεται νικητής, αλλά δεν ξέρει τι τιμωρία τον περιμένει

ρητορικές ερωτήσεις: στ. 8

προοικονομία: στίχος 19 και στους στίχους 27 - 33 η αλαζονική συμπεριφορά του Αγαμέμνονα στον Χρύση προοικονομεί τη σύγκρουσή του με τον Αχιλλέα

επιφάνεια θεού: ο Απόλλων κατεβαίνει ως θεός με τη φαρέτρα και τα βέλη και αρχίζει να μεταδίδει τον λοιμό στους Αχαιούς.  Οι θεοί μπαίνουν στον ανθρώπινο χώρο άλλοτε προερχόμενοι από τον Όλυμπο, όπου πιστευόταν ότι είχαν την κατοικία τους, άλλοτε από τον ουρανό και άλλες φορές από κάποιον χώρο, όπου υπήρχε ιερό και κέντρο λατρείας τους (π.χ. για τον Απόλλωνα η Κίλλα και η Χρύση -στ. 38 - 39- ή η ακρόπολη της Τροίας, αφού ήταν πολιούχος και προστάτης της πόλης).  Η εμφάνιση και η δράση του θεού που ακολουθεί αποτελεί «θαυμαστό» στοιχείο (υπερφυσικό).

νόμος (σχήμα) των τριών: υπογραμμίζεται το τρίτο στοιχείο σαν πιο σημαντικό (στ. 27 - 28, 30 - 31, 38 - 39)

• στ. 51 - 52: σκύλοι -> μουλάρια -> άνθρωποι  (ο ποιητής κλιμακώνει την αφήγηση πηγαίνοντας από το πρώτο και λιγότερο σημαντικό θέμα -> σκύλοι στο τρίτο και πιο σπουδαίο -> άνθρωποι).  Άλλα παραδείγματα: «απλή μέθοδος των τριών», «Αγία Τριάδα», «τριαδικός», «Τριήμερος Ταφή και Ἀνάστασις» ή «Τριήμερος Έγερσις» («προσκυνοῦμεν Αὐτοῦ τὴν Τριήμερον Ἔγερσιν»), «τριανδρία» η «τριαρχία» (Ιστορία) κ.τλ.

σχήμα κύκλου: η αναφορά του Αχιλλέα στην αρχή (στ. 1) και στο τέλος του προοιμίου (στ. 7) υπογραμμίζει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του ήρωα στο ιλιαδικό έπος.

αναχρονισμός: «παντού εκαίαν πυρές των νεκρών» -> ο Όμηρος προβάλλει ως συνήθεια των Μυκηναίων/ Αχαιών την καύση των νεκρών ενώ εμείς γνωρίζουμε πως  την εποχή του, 8ος - 7ος αιώνας (Γεωμετρική/ Αρχαϊκή) έθαβαν τους νεκρούς, όπως δείχνει και  ο ταφικός περίβολος στην ακρόπολη των Μυκηνών.

λακωνικότητα

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ (ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ)

• συνδρομή θεού στην υλοποίηση δύσκολων έργων
• διχόνοια Ελλήνων -> αιτία πολλών κακών
• ασέβεια στο θείο σημαίνει και τιμωρία
• πολλές φορές είμαστε πιόνια ανώτερων δυνάμεων
• οι γονείς κάνουν τα πάντα για να σώσουν τα παιδιά τους
• η επιστροφή στην πατρίδα είναι μεγάλο ιδανικό για τους ξενιτεμένους
• σεβασμός στον ικέτη, ιδίως όταν είναι ηλικιωμένος και άνθρωπος του θεού
• οι κατάρες των αδικημένων συνήθως πραγματοποιούνται

Ερωτήσεις

1. Να εντοπίσετε το θέμα του έπους, τους βασικούς ήρωες, την προοικονομία και μία εικόνα στο προοίμιο της Ιλιάδας (στ. 1 - 7).

2. Το προοίμιο μιλά για την ομόνοια ή τη διχόνοια που υπήρξε ανάμεσα στους Αχαιούς; Από πού φαίνεται; 

3. Να εντοπίσετε στους στίχους 8 - 53 τις ενότητες και να δώσετε στην καθεμία έναν πλαγιότιτλο.  Ποιος είναι ο κυρίαρχος αφηγηματικός τρόπος στην ενότητα και γιατί;

4. Ποιο είναι το αίτημα του Χρύση; Σε ποιον το απευθύνει και γιατί; Πιστεύετε πως το αίτημα του Χρύση είναι σημαντικό για την εξέλιξη της Ιλιάδας και για ποιον λόγο;

5. Πώς μπορεί να χαρακτηριστεί ο Αγαμέμνονας από την απάντηση που δίνει στον Χρύση; Μοιάζει η στάση του με τη στάση των άλλων Αχαιών; Να απαντήσετε με αναφορές στο κείμενο.

6. Τι ζητά ο Χρύσης από τον Απόλλωνα και πώς μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε από το αίτημά του; Θεωρείτε δικαιολογημένη τη στάση του; Να βρείτε τις λέξεις που αποδίδει στον Απόλλωνα και την έκφραση με την οποία θέτει την παράκλησή του (στ. 38 - 43).

7. Ποια είναι η πίστη των αρχαίων Ελλήνων για τους θεούς; Πώς μπορεί να σχολιαστεί η εμφάνιση του Απόλλωνα με βάση αυτήν την πίστη; (ανθρωπομορφισμός → θεϊκή επιφάνεια, ενανθρώπιση, αθέατη θεϊκή παρέμβαση).  Ο Απόλλωνας με ποια τάξη στέλνει τον λοιμό (πανούκλα) στους Αχαιούς;

Ραψωδία Α΄, στίχοι 53 - 306: η συνέλευση των Αχαιών

χρόνος: 10η μέρα του έπους - 10ος χρόνος πολέμου

τόπος: στρατόπεδο Αχαιών

πρόσωπα: Αχιλλέας, Κάλχας, Αγαμέμνων, Αθηνά, Νέστωρ

    Η σκηνή στους στίχους 54 - 101: έχει κεντρικό θέμα την αποκάλυψη της αιτίας του λοιμού.  Ωστόσο η αποκάλυψη καθυστερεί.

• στ. 54 - 68: ο Αχιλλέας συγκαλεί τη συνέλευση των Αχαιών
• στ. 69 - 84: ο μάντης Κάλχας φοβάται να μιλήσει και ζητά προστασία από τον Αχιλλέα
• στ. 85 - 101: ο Κάλχας αποκαλύπτει ποια είναι η αιτία του κακού
• στ. 102 - 130: ο Αγαμέμνονας μιλά άσχημα στον Κάλχαντα

    «και την δεκάτην τον λαόν συγκάλεσε ο Πηλείδης» (στ. 55), «και αφού συνάχθηκε ο λαός» (στ. 58): οι συνελεύσεις του στρατού συγκαλούνταν από τον βασιλιά - αρχιστράτηγο, που στην προκειμένη περίπτωση είναι ο Αγαμέμνονας.  Ο κήρυκας έδινε στον ομιλητή να κρατά ένα σκήπτρο.  Τα μέλη της συνέλευσης αποφάσιζαν διά βοής και ο βασιλιάς αν ήθελε λάμβανε υπόψη του την απόφαση.  Εδώ όμως παρακολουθούμε τον Αχιλλέα, αρχηγό των Μυρμιδόνων, να συγκαλεί ο ίδιος τη συνέλευση.  Αυτό συμβαίνει ίσως για δύο λόγους:

• η συνέλευση συγκαλείται για να συζητηθεί το σφάλμα του Αγαμέμνονα, άρα ο αρχιστράτηγος δεν ήταν ο καταλληλότερος άνθρωπος να κάνει αυτήν την ενέργεια.
• ο Αχιλλέας είναι ο μόνος από τους αρχηγούς των Αχαιών που έχει τη δύναμη και θα μπορούσε να αντιταχθεί στον Αγαμέμνονα.

    στίχος 60: ο Αγαμέμνονας θα αργήσει να πάρει τον λόγο (στ. 107). η παρουσία του ωστόσο είναι έντονη σ’ αυτήν την πρώτη σκηνή: σ’ αυτόν απευθύνεται ο Αχιλλέας (στ. 60), αυτόν υπαινίσσεται ο Κάλχας (στ. 79 - 80) και αυτόν θα αναφέρει ρητά ο Πηλείδης (στ. 91 - 92).

Η σύγκρουση του Αχιλλέα με τον Αγαμέμνονα

    Ο Όμηρος με μια αριστοτεχνική κλιμάκωση μας παρουσιάζει τη φιλονικία μεταξύ του Αχιλλέα και του αρχηγού των Αχαιών (στ. 106 - 121: εισαγωγή), η οποία ξεκινά με μια χαλαρή αντιπαράθεση (στ. 122 - 148).  Στη συνέχεια μετατρέπεται σε ανοιχτή σύγκρουση, που αποκαλύπτει την καλά κρυμμένη αντιπαλότητα μεταξύ των δύο ηρώων (στ. 149 - 172), και κορυφώνεται (στ. 173 - 188) με την εσωτερική πάλη του Αχιλλέα και την καταλυτική παρέμβαση της θεάς Αθηνάς (στ. 189 - 223).  Κατόπιν η σύγκρουση περιορίζεται σε λεκτικό επίπεδο, επικυρώνεται από τον όρκο του Αχιλλέα (στ. 224 - 245) και κλείνει με την παρέμβαση του Νέστορα (στ. 246 - 285), ώσπου χαλαρώνει και σβήνει στο τέλος (στ. 286 - 304).

    Η δομή του λόγου του Αχιλλέα:

1. προσφώνηση και τιμή στον Ατρείδη
2. η κρισιμότητα της κατάστασης
3. πρόταση να ρωτήσουν μάντη
4. διαπίστωση ότι αιτία είναι ο Φοίβος
5. ανάγκη προσφοράς στον θεό

    «ή μάντιν ή ιερέα ή ονειροκρίτην» (στ. 63 - 64): η αναφορά όλων αυτών των προσώπων δείχνει την κρισιμότητα της κατάστασης και το μέγεθος του αδιεξόδου στο οποιο έχουν βρεθεί οι Αχαιοί.  

    Η μαντεία είναι μια ιδιαίτερη τέχνη, την οποία χάριζε ο Απόλλων σε επιλεγμένα άτομα.  Οι θεοί αποκαλύπτουν τη θέλησή τους στον μάντη ή στέλνουν κάποια σημάδια τα οποία ο μάντης καλείται να ερμηνεύσει, όπως το πέταγμα των πουλιών (οιωνοσκοπία).  Σε μια κοινωνία όπου όλα ρυθμίζονται από τους θεούς, οι άνθρωποι που είναι σε θέση να ερμηνεύσουν τη βούλησή τους είναι απαραίτητοι.  Οι μάντεις ήταν πρόσωπα περιζήτητα και σεβαστά.  Άλλοι μένουν μόνιμα σε κάποιον τόπο, άλλοι ακολουθούν πιστά κάποιον βασιλιά και άλλοι περιφέρονται από τόπο σε τόπο.  Ο Κάλχας είναι ο πρώτος ορνεοσκόπος, γνωρίζει τα πάντα και και έχει το χάρισμα της μαντικής από τον Φοίβο.

    Οι ιερείς ήταν υπεύθυνοι για τις τελετουργίες προς τους θεούς και με τις θυσίες που πρόσφεραν ερμήνευαν τη θεϊκή βούληση.

    Οι ονειροκρίτες εξηγούσαν τα όνειρα που έστελναν οι θεοί, τα οποία διακρίνονταν σε αληθινά και απατηλά.

    Ποια λύση προτείνει ο Κάλχας;

    Να επιστρέψουν τη Χρυσηίδα στον πατέρα της προσφέροντας  μαζί «εκατόμβη» χωρίς να  ζητήσουν λύτρα.

    «εκατόμβη» (στ. 66): θυσία εκατό βοδιών -> πρόκειται για τη γνωστή σχέση δόσης -  ανταπόδοσης μεταξύ θεών και ανθρώπων.  Ο θνητός φρόντιζε να είναι συνεπής στις υποχρεώσεις του απέναντι στους θεούς προκειμένου να έχει την εύνοιά τους.

    στίχος 106: πολλές φορές οι μάντεις αντιμετώπιζαν τη βία της εξουσίας, γιατί οι προβλέψεις τους δεν ικανοποιούσαν τις επιθυμίες των ηγετών.

    «ποτέ πρόσχαρο τι δεν μου ‘πες» (στ. 107): ο Κάλχας ήταν ο μάντης που είχε πει πως πρέπει να θυσιαστεί η Ιφιγένεια, η κόρη του Αγαμέμνονα, για να εξευμενιστεί η θεά Άρτεμις και να επιτρέψει την αναχώρηση του στόλου των Αχαιών από την Αυλίδα με προορισμό την Τροία.  Βέβαια πρέπει να σημειωθεί πως η αναφορά σε αυτήν τη θυσία γίνεται για πρώτη φορά στα «Κύπρια έπη», τα οποία θεωρούνται μεταγενέστερα της Ιλιάδας.

    Η δομή του πρώτου λόγου του Αγαμέμνονα, στ. 107 - 121:

1. επιτίθεται στον Κάλχα
2. μεταθέτει την ευθύνη στον μάντη
3. δέχεται αναγκαστικά τον χρησμό του
4. δικαιολογείται παρουσιάζοντας τις αρετές της Χρυσηίδας
5. υποχωρεί δήθεν για το καλό του λαού όμως
6. ζητά άλλο δώρο 

    Ο λόγος του αρχιστράτηγου αποκαλύπτει τις ψυχολογικές του διακυμάνσεις (με κορυφώσεις και υφέσεις) χωρίς αυτές να περιγράφονται.  Επιπλέον ο λόγος του Αγαμέμνονα δημιουργεί ανάλογες εντάσεις ή υφέσεις στη συνέλευση, όπως άλλωστε και ο ποιητής στο ακροατήριο του: όταν ο Αγαμέμνονας υποχωρεί, δημιουργείται για λίγο ανακούφιση, την οποία διαδέχεται νέα ένταση, όταν προβάλλει το αίτημά του για νέο δώρο.

    «ναι, θέλω εγώ καλύτερα... της Κλυταιμνήστρας» (στ. 113 - 116): αναφορά στον θεσμό της παλλακείας.  Ο Αγαμέμνονας τονίζει για ακόμα μία φορά ότι δεν πρόκειται να αφήσει ελεύθερη τη Χρυσηίδα και συμπληρώνει ότι την προτιμά από την ίδια του τη γυναίκα.  Η περιγραφή της Χρυσηίδας παραπέμπει στον ιδανικό τύπο γυναίκας κατά την ομηρική εποχή.  Η γυναίκα έπρεπε να διαθέτει σωστές αναλογίες και ομορφιά μαζί με εξυπνάδα και ικανότητα στις εργασίες του σπιτιού.  Ο Αγαμέμνονας πλέκοντας το εγκώμιο της κόρης δικαιολογεί γιατί δεν την επέστρεψε στον πατέρα της και μάλιστα δηλώνει πως αν την δώσει πίσω θα φανεί μεγαλόψυχος και θα θυσιάσει την προσωπική του ευχαρίστηση για χάρη του στρατεύματός του.

    «το καλό θέλω του λαού, ποτέ τον όλεθρό του» (στ. 118): ο ποιητής προβάλλει το πρότυπο του ηγέτη που συμπεριφέρεται σαν πατέρας στον λαό του και φροντίζει το καλό των υπηκόων του.  Ο Αγαμέμνονας όμως αναιρεί αυτό το πρότυπο, αφού δείχνει να ενδιαφέρεται μόνο για το δικό του προσωπικό συμφέρον. Η αντίδρασή του φανερώνει την ενοχή του, αφού προσπαθεί να απομακρύνει από το πρόσωπό του όλες τις κατηγορίες.

    Η απάντηση του Αχιλλέα, στ. 123 - 130:

«τι λέγεις;» -> έκπληξη

«Ένδοξε», «περισσά φιλόπλουτε» -> ακόμη ελέγχει τον θυμό του, αν και επισημαίνει την απληστία του Αγαμέμνονα.

Επιχείρημα: δεν υπάρχουν λάφυρα

Υπόσχεση: θα πάρει πολλαπλάσια αν κυριεύσουν την Τροία (προοικονομία)

    στίχος 121: αν και είναι φανερό ότι βρισκόμαστε στην αρχή ενός αγώνα λόγων, το ύφος της παρέμβασης του Αχιλλέα δεν μπορεί να θεωρηθεί εριστικό· αντίθετα, ο λόγος του ήρωα είναι ήρεμος και η επιχειρηματολογία του στηρίζεται σε αντικειμενικά στοιχεία (στ. 125 - 127).  Με τη χρήση μάλιστα του α΄ πληθυντικού προσώπου (στ. 125, 126, 127, 130) και τη διπλή αναφορά των Αχαιών ως υποκειμένου (στ. 124, 130) ο Πηλείδης αφαιρεί από τον λόγο του κάθε υποκειμενική χροιά αφήνοντας να εννοηθεί ότι η αντιπαράθεση δεν είναι προσωπική, αλλά ότι ο αρχιστράτηγος με την στάση του και τις απαιτήσεις του αντιπαρατίθεται σε όλο το αχαϊκό στρατόπεδο.  Παρ’ όλα αυτά ο Αχιλλέας με τη φράση «περισσά φιλόπλουτε» (στ. 123) δεν μειώνει απλώς τη θετική προσφώνηση του προς τον Αγαμέμνονα στον ίδιο στίχο, αλλά και αφήνει να διαφανεί ότι έχει προσωπικά ενοχληθεί από τη συμπεριφορά του αρχιστράτηγου.  Η κατηγορία μάλιστα που μένει μετέωρη στον στίχο 123 θα στηριχτεί στη συνέχεια (στ. 167) με στοιχεία που θα αποδεικνύουν την απληστία του Ατρείδη.

    «Οι μεγάλοψυχοι Αχαιοί... την πυργωμένην Τροίαν» (στ. 124 - 130): οι πόλεμοι γίνονταν για λόγους κυρίως οικονομικούς.  Πληροφορούμαστε πώς προμηθευόταν το στράτευμα τα αναγκαία για τη συντήρηση του στη διάρκεια ενός μακροχρόνιου πολέμου μακριά από την πατρίδα (στ. 126, πρβ. στ. 165).  Την πτώση μιας πόλης ακολουθούσε η λεηλασία και η λεία μοιραζόταν ως εξής (στ. 127):

• ο άναξ έπαιρνε το καλύτερο και μεγαλύτερο μέρος,
• ακολουθούσαν οι ευγενείς,
• ό,τι περίσσευε το έπαιρναν οι απλοί στρατιώτες.

    Ο δεύτερος λόγος του Αγαμέμνονα (στ. 131 - 148):

1. απευθύνεται στον Αχιλλέα με τις προσφωνήσεις: «γενναίε και θείε (θεϊκέ)»
2. υποψιάζεται ότι ο Αχιλλέας θέλει να τον ξεγελάσει
3. απαιτεί άλλο δώρο (της αρεσκείας του) ως αντάλλαγμα για τη Χρυσηίδα
4. απειλεί ότι θα πάρει το δώρο του Αίαντα ή του Οδυσσέα ή του Αχιλλέα
5. ειρωνεύεται τον Αχιλλέα αναθέτοντας του την αποστολή της Χρυσηίδας στον Χρύση («τρομερέ», «μόνε των ανδρών»).

    στίχος 131: ο Αγαμέμνονας οδηγεί την αντιπαράθεση σε προσωπικό επίπεδο.  Αν και ο Πηλείδης προσπάθησε να αποφύγει κάτι τέτοιο τοποθετώντας απέναντι στον αρχιστράτηγο το σύνολο των Αχαιών, ο Αγαμέμνονας δεν βλέπει απέναντί του παρά μόνο τον Αχιλλέα.  Δεν λείπουν ωστόσο κάποια στοιχεία που απομακρύνουν την κορύφωση της σύγκρουσης και αμβλύνουν για λίγο την προσωπική αντιδικία· τέτοια είναι:

1. η αναγνώριση της γενναιότητας του Αχιλλέα (στ. 132),
2. η υπογράμμιση της μοναδικότητας του ήρωα ανάμεσα στους ανθρώπους (στ. 147),
3. η αναφορά και άλλων ηρώων (στ. 139), ώστε να μη φανεί ότι η απειλή στρέφεται προσωπικά εναντίον του Αχιλλέα,
4. η αναβολή της λύσης του προβλήματος για αργότερα (στ. 141 κ.εξ.).

Ερωτήσεις:

1. Ποιος συγκαλεί σε συνέλευση τους Αχαιούς, ο αρχηγός ή ο πιο γενναίος, και τι υποδηλώνει αυτή η πρωτοβουλία του;

2. Ποιες είναι οι ενστάσεις του μάντη Κάλχα στον Αχιλλέα.  Γιατί λέγονται και τι εκφράζουν (στ. 75 - 84);

3. Σε ποιον δεν αρέσουν οι απαιτήσεις του Απόλλωνα; Γιατί ο Αγαμέμνονας αποκαλεί τον Κάλχα «μάντη κακών»; Τι εκφράζεται με αυτές τις διατυπώσεις αλλά και τις άλλες στους στίχους 106 - 120; (απειλή, συμφωνία, διαφωνία, υπακοή, κάτι άλλο;)

4. Ποια είναι τα επιχειρήματα του Αγαμέμνονα και ποια του Αχιλλέα για το μοίρασμα των λαφύρων στους στίχους 118 - 149; Με ποια από τις δύο αντιλήψεις συμφωνείτε εσείς και γιατί; Ποιες είναι οι διαφορές των δύο ανδρών για την αρετή της ανδρείας.

5. Πώς χαρακτηρίζετε τους λόγους του Αγαμέμνονα και του Αχιλλέα (αντικειμενικός, προσβλητικός, εγωιστικός, υβριστικός, κριτικός).

6. Να εντοπίσετε στο κείμενο τα επίθετα με τα οποία χαρακτηρίζονται ο Αγαμέμνονας και ο Αχιλλέας από τον ποιητή, τα οποία θα αποτελέσουν βοήθημα για να χαρακτηρίσετε τους δύο ήρωες.

7. Να γράψετε πώς κρίνετε τον Αγαμέμνονα από τον τρόπο που μιλά για τους συντρόφους του στους στίχους 132 και 141.  Αλλά και τον Αχιλλέα από το πώς μιλά στον Αγαμέμνονα.  Τι κατά τη γνώμη σας σημαίνει αυτή η διαφορά.

8. Γιατί κατά τη γνώμη σας θα υπάρξει ισχυρή αντίθεση ανάμεσα στους δύο ήρωες; Από πού φαίνεται με βάση το κείμενο;

9. Ποιες αντιλήψεις για τον θεσμό της οικογένειας της ομηρικής εποχής αναφέρει το κείμενο στους στίχους 113 - 116.  Τι γνωρίζετε για τον θεσμό της οικογένειας στους αρχαίους Έλληνες;

10. Ποια τα χαρίσματα της γυναίκας σύμφωνα με τον Αγαμέμνονα στους στίχους 113 - 116;

11. Να εντοπίσετε πού υπάρχουν άστοχα ερωτήματα και πού επιβράδυνση στο απόσπασμα.

12. Στο κείμενο παρακολουθούμε τη συνέλευση του λαού στην αγορά.  Σε αυτήν λαμβάνουν μέρος οι αρχηγοί, οι πολεμιστές (ο λαός) και οι ιερείς.  Πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις; Με τρόπο δημοκρατικό; Κάπως αλλιώς; Ο τρόπος λήψης των αποφάσεων διαφέρει από τον τρόπο λήψης των θεών;

13. Σε ποιες ενότητες μπορεί να χωριστεί το κείμενο;

14. Γιατί κατά τη γνώμη σας τα αμαρτήματα του Αγαμέμνονα έπεσαν πάνω στον λαό του;

15. Να γράψετε τι συναισθήματα σας γεννά η ανάγνωση του αποσπάσματος.

16. Ποια είναι η εικόνα στο στρατόπεδο των Αχαιών όταν γίνεται ο διάλογος μεταξύ των ηρώων;

Ο δεύτερος λόγος του Αχιλλέα, στ. 150 - 172 -> οργισμένος απευθύνει στον Αγαμέμνονα τους χαρακτηρισμούς: «πανουργότατε» -> πονηρός, «Με αναίδειαν ενδυμένε» -> αναιδής, «σκυλοπρόσωπε» -> ύπουλος, «Αναίσχυντε» -> χωρίς ντροπή

    Τα επιχειρήματά του Αχιλλέα: δεν ήλθε στην Τροία επειδή τον έβλαψαν οι Τρώες αλλά επειδή του το ζήτησε ο Αγαμέμνονας, θεωρεί το δώρο αμοιβή των κόπων του, παραπονιέται γιατί, αν και ο ίδιος έχει αναλάβει το βάρος της μάχης, ο Αγαμέμνονας παίρνει μεγαλύτερο δώρο.  Απειλεί ότι θα φύγει για την πατρίδα του.

    «και ποιος από τους Αχαιούς... λησμονημένα τα ‘χεις» (στ. 151- 161): την ομηρική εποχή δεν υπήρχε ανεπτυγμένη εθνική συνείδηση, ώστε οι Έλληνες αρχηγοί να θεωρούν εθνική υπόθεση τον πόλεμο αυτόν με τη σκέψη ότι στο πρόσωπο του Μενέλαου είχε προσβληθεί ολόκληρη η Ελλάδα.  Η πανελλήνια ιδέα θα σφυρηλατηθεί κατά τη διάρκεια των Περσικών, όταν οι Έλληνες για πρώτη φορά θα ενωθούν για να αποκρούσουν έναν ξένο εισβολέα.  Η αχαριστία και η αναίδεια (στ. 160), αλλά κυρίως η προσβολή που υφίσταται η τιμή του («ατίμητος», στ. 172) οδηγούν τον Αχιλλέα να ξεστομίσει την απειλή της αναχώρησης του για τη Φθία (στ. 170).

    «ήλθομεν όλοι εκδίκησιν να πάρομε των Τρώων» (στ. 160): ο Πάρης, πρίγκιπας της Τροίας, κλέβοντας την Ελένη θίγει ανεπανόρθωτα την τιμή του συζύγου, του Μενελάου, και δείχνει ασέβεια προς τον θεσμό της φιλοξενίας.  Ο Μενέλαος οφείλει να ξεπληρώσει τη ντροπή που του έγινε και συμπαραστάτες του σε αυτό έχει όλους τους μνηστήρες της Ελένης που ορκίστηκαν να σταθούν στο πλευρό του.  Το ανώτατο αγαθό της ομηρικής κοινωνίας είναι η απόλαυση της τιμής και της εκτίμησης όλων.  Ο αδικούμενος, αυτός του οποίου προσβλήθηκε η τιμή, οφείλει να καταδιώξει τον αδικητή του και να τον εκδικηθεί.  Η εκδίκηση αυτή είναι θεμιτή από θεούς και ανθρώπους.  Οι θεοί όχι μόνο δεν εμποδίζουν τον αδικούμενο αλλά πολλές φορές τον καθοδηγούν και στέκονται στο πλάι του αρωγοί και συμπαραστάτες.  Οι άνθρωποι από την άλλη τιμούν αυτόν που παίρνει εκδίκηση και περιφρονούν αυτόν που δεν έχει το σθένος να το πράξει.  Στην ομηρική κοινωνία δεν υπάρχει οργανωμένο σύστημα δικαιοσύνης, γι’ αυτό και πολύ συχνά οι ήρωες βρίσκουν μόνοι τους το δίκιο τους (αυτοδικία).  Η μόνη μορφή δικαιοσύνης στον Όμηρο είναι η διαιτησία, όπου γέροντες κριτές αναλαμβάνουν να βρουν μια όσο το δυνατόν πιο συμβιβαστική λύση ανάμεσα σε αδικούμενο και αδικητή.   Επιπλέον εδώ ο Αχιλλέας αποδεικνύει με τα λόγια αυτά πως δεν έχει κανένα προσωπικό όφελος από τον πόλεμο.

    Το θέμα της τιμής: η έννοια της τιμής κυριαρχεί στη σκέψη του Αχιλλέα και του Αγαμέμνονα.  Τα λάφυρα (δώρα) θεωρούνταν τιμή για τον πολεμιστή, επιβράβευση για την πολεμική του αξία, ενώ η στέρηση ή η αφαίρεσή τους ήταν ατίμωση, στέρηση τιμής.  Όπως φαίνεται στον στίχο 159 ο Τρωικός πόλεμος γινόταν για λόγους τιμής.

    Αχιλλέας: «αν τύχει μοιρασμός τρανό συ παίρνεις δώρο κι εγώ με δώρο μικροστό κι αγαπητό γυρίζω, το δώρο μου να πάρεις φοβερίζεις που ναι αμοιβή των κόπων μου, ίσια με σε δεν έχω εγώ δώρο καλό ποτέ μου, δεν θέλω εδώ να μείνω ατίμητος τα πλούτη να σου αυξήσω.»

    Αγαμέμνονας: «αν δώρον ισότιμο της αρεσιάς μου λάβω αρκεί, εγώ δεν πρέπει αδώρητος να μένω, κοντά μου υπάρχουν και άλλοι να με δοξάσουν, να χεις εσύ το δώρο σου κι εγώ να το στερούμαι.»

    κοινωνία Ιλιάδας: τιμή, δόξα, υστεροφημία -> ανώτερο ιδανικό και στόχος του ήρωα.  Η στέρηση του λάφυρου, του δώρου, σημαίνει υποτίμηση και ατίμωση, στέρηση της τιμής

    αρχαία Αθήνα: άτιμος -> χωρίς πολιτικά δικαιώματα

    σήμερα: τιμή -> αξία που έχει ένα αγαθό σε σχέση με το χρήμα

    Γίνεται επομένως κατανοητό ότι η σημασία μιας λέξης αλλάζει ανάλογα με τις ηθικές, κοινωνικές και οικονομικές αξίες που διέπουν κάθε κοινωνία.

    στίχος 173: ο Αγαμέμνονας με ιδιαίτερη μαεστρία προσπερνάει τις αιτίες στις οποίες ο Αχιλλέας στήριξε την απειλή του και:

1. αρνείται έμμεσα την ευθύνη της σύγκρουσης μεταφέροντάς την στον αντίπαλο του (στ. 174, 178, 181),
2. αφαιρεί από τον Αχιλλέα το θέμα της τιμής και το ιδιοποιείται (στ. 175 - 176),
3. αναγνωρίζει και πάλι την ανδρεία του αντιπάλου του (στ. 179, πρβ. στ. 132, 147) αλλά σπεύδει στον ίδιο στίχο να μειώσει την αξία της αποδίδοντάς την στους θεούς,
4. με τη στάση του ίσως προσπαθεί να προλάβει οποιαδήποτε άλλη περίπτωση απειθαρχίας (στ. 187 - 188),
5. η αναφορά του στον «Κρονίδη» (στ. 176) έχει στόχο να κρατήσει υψηλό το ηθικό του στρατού σε μια δύσκολη στιγμή, που το γενναιότερο στήριγμά του εγκαταλείπει τον αγώνα.  Η αναφορά στον Δία ηχεί σαν τραγική ειρωνεία: ο ακροατής γνωρίζει ότι ο Δίας θα οδηγήσει τα πράγματα έτσι, ώστε να δικαιωθεί ο Αχιλλέας, άρα αντίθετα από τις επιθυμίες του Αγαμέμνονα.

    Σχολιασμός της συμπεριφοράς του Αχιλλέα (στ. 149 - 188)

    Ο πόλεμος για τον Αχιλλέα γίνεται για να διατηρηθεί ένα ορισμένο κοινωνικό και ηθικό κατεστημένο.  Υπό αυτήν τη λογική τον καταλαβαίνουμε πολύ καλά, όταν δηλώνει ότι εγκαταλείπει τον πόλεμο και γυρίζει στην πατρίδα του (στ. 170).  Ανταμοιβή για τη συμμετοχή του στον πόλεμο θα πρέπει να είναι η αναγνώριση του ηρωισμού του.  Δεν είναι δειλός όταν αρνείται να πολεμήσει.  Δεν ενδιαφέρεται για τα υλικά αγαθά αλλά για την εκτίμηση της αντρείας του.  Ως ανταμοιβή του ηρωισμού του ο Αχιλλέας συναντά την αχαριστία.  Δεν αντέχει να μείνει «ατίμητος» (στ. 172)· και δεν τον τιμούν, όταν του προσφέρουν ένα δώρο ως επιβράβευση της αξίας του και στη συνέχεια του το αφαιρούν.  Αφού ο ήρωας μάχεται για την τιμή των Ατρειδών, είναι απόλυτα δικαιολογημένος ηθικά, όταν αποσύρεται από τη μάχη για λόγους της προσωπικής του τιμής, της αξιοπρέπειας.

    Σχολιασμός του λόγου του Αγαμέμνονα (στ. 149 - 188): χαρακτηρίζεται από φραστική οξύτητα και σκληρότητα περιεχομένου.  Θεωρώντας ότι ο Αχιλλέας προσπαθεί να τον εξαπατήσει, όταν αυτός του υπόσχεται τετραπλά ανταλλάγματα στο μέλλον, χάνει τον έλεγχο, ανεβάζει τον τόνο και γίνεται άδικος.  Η ένταση κορυφώνεται στους στίχους 138 - 139 (απειλή) και εκτονώνεται στους τελευταίους στίχους, όταν ο Αγαμέμνονας αλλάζει θέμα και αναφέρεται στην επιστροφή της Χρυσηίδας στον πατέρα της.

    Ο τρίτος λόγος του Αγαμέμνονα, στ. 174 - 188: προκαλεί τον Αχιλλέα να φύγει («φύγε», «φύγε ευθύς»), πιστεύει πως άλλοι αρχηγοί μπορούν να τον δοξάσουν όπως και ο Δίας, δηλώνει απερίφραστα το μίσος του για τον Αχιλλέα, δηλώνει πως δεν τον υπολογίζει («δεν σε λογιάζω»), απειλεί ότι θα πάρει από τη σκηνή του το δώρο του, την κόρη του Βρισέως, τη Βρισηίδα.  «Για να μάθεις»: τον φρονηματίζει για παραδειγματισμό και επιβολή της κυριαρχίας του στο στράτευμα.

    «κοντά μου υπάρχουν και άλλοι... και τους συντρόφους σου άμε» (στ. 175 - 180): από τα λόγια αυτά συμπεραίνουμε ότι στο στρατόπεδο των Αχαιών και στη μυκηναϊκή κοινωνία γενικότερα υπήρχε ξεκάθαρη ιεράρχηση των φορέων εξουσίας.  Στο υψηλότερο επίπεδο όλων βρίσκονται οι θεοί και ακολουθεί ο βασιλιάς - στρατηγός και κατόπιν οι υπόλοιποι αρχηγοί.  Ο Αγαμέμνονας οφείλει υπακοή στον Απόλλωνα και ο Αχιλλέας με τη σειρά του στον αρχηγό των Αχαιών.

    «και αν είσαι τόσο δυνατός, είναι θεού το δώρον» (στ. 179): σύμφωνα με τον ομηρικό άνθρωπο οι θεοί είναι αυτοί που διαμορφώνουν την προσωπικότητα των θνητών.  Η αντίληψη αυτή σχετίζεται κυρίως με τα χαρακτηριστικά εκείνα που ξεπερνούν τα όρια του μέτρου, του μέσου όρου.  Ο Αγαμέμνονας υποβιβάζει τις ικανότητες του Αχιλλέα.

Ραψωδία Α΄, στίχοι 189 - 245: η επέμβαση της Αθηνάς

    Επιφάνεια - ενανθρώπιση των θεών: η θεά Αθηνά -η αγαπημένη κόρη του Δία.  Σύμφωνα με τον μύθο γεννήθηκε από το κεφάλι του πατέρα της φορώντας χρυσή πανοπλία κρατώντας δόρυ και βγάζοντας μια πολεμική κραυγή που συντάραξε ολόκληρο τον Όλυμπο- κατεβαίνει από τον Όλυμπο σταλμένη από την Ήρα, για να αποτρέψει τον Αχιλλέα να επιτεθεί στον Αγαμέμνονα.  Στέκεται πίσω από τον Αχιλλέα και πιάνει τα ξανθά του μαλλιά.  Εκείνος τρομάζει και γυρίζοντας αναγνωρίζει αμέσως τη θεά.  Από την αντίδραση του Αχιλλέα συμπεραίνουμε πως η Αθηνά εμφανίστηκε σε αυτόν όχι με τη μορφή κάποιου θνητού αλλά με την κανονική της μορφή και άρα πρόκειται για επιφάνεια της θεάς.  Η ενανθρώπιση, η εμφάνιση δηλαδή ενός θεού με τη μορφή θνητού, γίνεται για τους εξής λόγους:

• κατά την αντίληψη που επικρατούσε την εποχή εκείνη, οι θεοί δεν μπορούσαν να εμφανιστούν στους θνητούς με την πραγματική τους μορφή και με όλη τους τη λαμπρότητ
• οι θεοί με τον τρόπο αυτόν καθοδηγούσαν τους θνητούς χωρίς όμως ούτε να τους αφαιρούν την ελευθερία δράσης ούτε να τους απαλλάσσουν από τις ευθύνες των πράξεών τους.

    Στη συγκεκριμένη περίπτωση η Αθηνά δεν έχει κανέναν λόγο να εμφανιστεί στον ήρωα παίρνοντας τη μορφή κάποιου θνητού.  Ο Αχιλλέας έχοντας μητέρα θεά έχει συνηθίσει να βλέπει τους θεούς στην κανονική τους μορφή.  Επιπλέον η Αθηνά εμφανίζεται σε μια πολύ κρίσιμη στιγμή, την ώρα που ο Αχιλλέας έχει ήδη τραβήξει το σπαθί από τη θήκη του και ετοιμάζεται να χτυπήσει τον Ατρείδη.  Αν η θεά έπαιρνε ανθρώπινη μορφή, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα ο Αχιλλέας να μην άκουγε τις συμβουλές ενός θνητού, όποιος κι αν ήταν αυτός.

    «κι έστρεψε δύο στοχασμούς... παρόμοια και τους δύο» (στ. 190 - 197): ο ήρωας ταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο σκέψεις: να σκοτώσει τον Αγαμέμνονα ή να δώσει τόπο στην οργή και να σωπάσει.  Επεμβαίνει η Αθηνά σταλμένη από την Ήρα, η οποία αγαπά και τους δύο ήρωες εξίσου (ανθρωπομορφισμός) και δίνει λύση στην αμφιβολία του.  Ο ρόλος λοιπόν των δύο θεών είναι καταλυτικός για την εξέλιξη της ιστορίας.

    στίχοι 196 - 197: η Ήρα όχι μόνο συμπαθούσε ιδιαίτερα τον Αγαμέμνονα και τον Αχιλλέα (αυτή «φώτισε» τον τελευταίο να συγκαλέσει συνέλευση, για να βρεθεί λύση στο πρόβλημα του λοιμού, Α 56 - 57), αλλά και προστατεύει σε όλο το έπος τους Αχαιούς, ενώ μισεί τους Τρώες και επιθυμεί την καταστροφή τους.  Το μίσος της θεάς, όπως και της Αθηνάς, οφείλεται στη γνωστή «κρίση του Πάρη», όταν ο αδερφός του Έκτορα θεώρησε την Αφροδίτη ομορφότερη και της έδωσε το «μήλον της έριδος» (Ω 25 κ.εξ.).

    «με τούτες τες έπαρσές του γρήγορα θα χάσει την ζωήν του» (στ. 205 - 206): διακρίνεται η αντίληψη του ομηρικού ανθρώπου ότι η έπαρση και η αλαζονεία επιφέρουν δίκαια τη θεϊκή τιμωρία.  Ο Αχιλλέας πιστεύει πως η συμπεριφορά του Αγαμέμνονα είναι αλαζονική και κάποια στιγμή θα την πληρώσει με την ίδια του τη ζωή.

    «κατέβη’ απ’ τον ουρανόν να παύσω την οργή σου, εάν μ’ ακούσεις» (στ. 208 - 209): μέσα από αυτά τα λόγια της θεάς Αθηνάς γίνεται φανερή η αντίληψη ότι οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι να πράξουν αυτό που επιθυμούν χωρίς την απαγόρευση των θεών. Η Αθηνά έχει έρθει για να συμβουλεύσει τον Αχιλλέα και όχι για να του επιβάλλει τη θεϊκή της βούληση.

    Η δομή του λόγου του Αχιλλέα, στ. 217 - 245:

• Υβριστικοί χαρακτηρισμοί: «Μέθυσε», «σκυλόματε», «με καρδιάν ελάφου» -> δειλός, «λαοφάγε» -> αυτός που αρπάζει τα λάφυρα των άλλων
• Κατηγορεί τον Αγαμέμνονα για δειλία στη μάχη και στις ενέδρες.
• Διαπιστώνει ότι οι Αχαιοί είναι αχρείοι, γιατί υπακούουν σε αυτόν αδιαφορώντας για το δίκαιο.

    Όρκος - σχήμα του αδύνατου: ο Αχιλλέας ορκίζεται στο ραβδί (σύμβολο εξουσίας) και ο όρκος έχει δεσμευτική λειτουργία.  Οι δικαιοκρίτες Αχαιοί που εφαρμόζουν τον νόμο του Δία κρατούν το σκήπτρο.  Ορκίζεται ότι θα ξαναβγεί στη μάχη μόνο, αν το  ραβδί που κρατά, που το έκοψαν και το επεξεργάστηκαν για να γίνει σκήπτρο, βγάλει φύλλα και κλαδιά. Επειδή αυτό είναι αδύνατο, η φράση του σημαίνει πως σε καμιά περίπτωση δεν θα πολεμήσει ξανά.

    «μήτε ποτέ με τον λαόν... τους πρώτους πολεμάρχους» (στ. 227 - 228): πληροφορούμαστε για τον τρόπο με τον οποίο διεξαγόταν ο πόλεμος εκείνη την εποχή.  Εκτός από τον αγώνα στο πεδίο της μάχης υπήρχαν και ειδικές αποστολές όπως η ενέδρα ή η κατασκοπία.  Λόγω της επικινδυνότητας και της σοβαρότητάς τους αυτές οι αποστολές απαιτούσαν πείρα, πνευματική ευστροφία και μεγάλη γενναιότητα, γι’ αυτό τις αναλάμβαναν πάντα οι καλύτεροι του στρατεύματος, οι πολέμαρχοι, ενώ κάποιος από αυτούς -ο άριστος- είχε το γενικό πρόσταγμα και την ευθύνη εφαρμογής του σχεδίου.

    «τωόντι αχρείους κυβερνάς... ήταν το ύστερό σου» (στ. 232 - 233): ο Αχιλλέας τα βάζει με τους Αχαιούς επειδή ανέχονται την αλαζονική συμπεριφορά του Αγαμέμνονα.  Είναι κυρίαρχη η αντίληψη στην ομηρική κοινωνία ότι αν είναι ανάξια η ηγεσία, τότε είναι ανάξιος και ο λαός.  Η ευθύνη του τρόπου διακυβέρνησης δεν βαραίνει μόνο την εξουσία αλλά και τον λαό, ο οποίος πρέπει να αντιδρά κάθε φορά που γίνεται κατάχρηση αυτής.

    «αλλ’ έναν λόγο... τον πρώτον πολέμαρχον» (στ. 234 - 245): η δεσμευτική δύναμη του όρκου είναι πάρα πολύ μεγάλη και ο επίορκος τιμωρείται αυστηρά είτε είναι θεός είτε πρόκειται για κάποιον θνητό.  Όποιος υποσχεθεί κάτι με όρκο, οφείλει να τον τηρήσει διαφορετικά θα τιμωρηθεί.

    στίχοι 246 - 247: πρέπει να παρατηρήσουμε ότι αυτή η δεύτερη κορύφωση δεν είναι τόσο κρίσιμη όσο η πρώτη· η κίνηση του Αχιλλέα να πετάξει το σκήπτρο και κυρίως το ρήμα «εκάθισε» δηλώνουν παραίτηση και παθητική στάση σε αντίθεση με την ενεργητική και επιθετική πρόθεσή του να σύρει το σπαθί του.  Γι’ αυτό εξάλλου τώρα δεν χρειάζεται η εμφάνιση μιας θεότητας· η παρέμβαση ενός φρόνιμου θνητού, του Νέστορα (στ. 248 κ.εξ.), είναι αρκετή για να οδηγήσει στην ύφεση.

Ερωτήσεις

1. Το απόσπασμα έχει έντονο το στοιχείο της δραματικότητας.  Να το αποδείξετε με παραδείγματα από το κείμενο.

2. Ποια είναι η απόφαση του Αχιλλέα στους στίχους 170 - 172.  Ποιος είναι ο τόνος της ομιλίας του;

3. Γιατί κατά τη γνώμη σας ο Αχιλλέας επικρίνει τον Αγαμέμνονα στους στίχους 159 - 161;

4. Ο λόγος του Αγαμέμνονα στους στίχους 174 - 188 τι προσπαθεί να επιτύχει;

Α. Να μειώσει τον Αχιλλέα;

Β. Να ανεβάσει τον ίδιο τον Αγαμέμνονα στα μάτια του στρατού;

Γ. Να δείξει ποιος είναι πραγματικός αρχηγός του στρατού;

Δ. Να δείξει πως ο Δίας είναι με το μέρος του;

Ε. Κάτι άλλο;

5. Γιατί ο Αχιλλέας θέλει να σκοτώσει τον Αγαμέμνονα;

6. Ποιος επεμβαίνει και πώς τον καταπραΰνει; Τι του λέει; Τον πείθει τελικά; Η Αθηνά τον συμβουλεύει με λόγια να κατηγορήσει τον Αγαμέμνονα;

7. Ποια είναι η ύβρη του Αγαμέμνονα;

8. Γιατί ο Αχιλλέας αμφισβητεί την ηγεμονία του Αγαμέμνονα; (στηρίζεται στο φυσικό δίκαιο στη δύναμή του, αλλά και στην έννοια της τιμής, της αποδοχής που έχει η ανδρεία του ήρωα από την ομάδα).

Ραψωδία Α΄, στίχοι 246 - 306: ο λόγος του Νέστορα

    Ο βασιλιάς της Πύλου, Νέστωρ, προσπαθεί να συμβιβάσει τα πράγματα ανάμεσα στον Αχιλλέα και τον Αγαμέμνονα.  Είναι ο μεγαλύτερος σε ηλικία Αχαιός «Εις τρίτην γενεάν βασίλευεν ο γέρος» και έχει μεγάλη σοφία.  Για να κατευνάσει τα πνεύματα, κάνει έκκληση στη λογική των δύο ηρώων και επισημαίνει πως:

• οι Τρώες θα χαίρονταν αν ήξεραν πως οι δύο κορυφές των Αχαιών μαλώνουν μεταξύ τους
• άντρες πολύ ανώτεροι από τους ίδιους άκουγαν τις συμβουλές του και άρα το ίδιο θα πρέπει να κάνουν και οι δύο ήρωες
• η σπουδαιότητα και των δυο τους είναι αδιαμφισβήτητη, αφού τονίζει πως και ο Αχιλλέας είναι γενναίος και γιος θεάς αλλά και ο αρχηγός των Αχαιών είναι ανώτερος και έχει δοξαστεί από τον ίδιο τον Δία
• ο Αγαμέμνονας από τη μία δεν πρέπει να πάρει τη Βρισηίδα από τον Αχιλλέα και ο ήρωας από την άλλη δεν πρέπει να αμφισβητεί την ηγετική θέση του Ατρείδη.

    στίχος 255 κ.εξ.: ο Νέστορας συνηθίζει να χρησιμοποιεί στους παραινετικούς λόγους του την πειστική δύναμη του παραδείγματος.  Τέτοια παραδείγματα αντλούσε από τις εμπειρίες της μακρόχρονης ζωής του.  Η συγκεκριμένη διήγηση του αναφέρεται στην Κενταυρομαχία, τη μυθολογική σύγκρουση των Κενταύρων και των Λαπιθών.  Η ιστορία πρέπει να ήταν γνωστή στους ακροατές του Ομήρου· γι’ αυτό ο ποιητής δεν αναφέρει λεπτομέρειες.  Οι Λαπίθες ηταν φημισμένος λαός της Θεσσαλίας και οι Κένταυροι ήταν μυθικός ιππικός λαός που κατοικούσε στο Πήλιο και στην Οίτη· η λαϊκή φαντασία τους παρίστανε από τη μέση και πάνω ανθρώπους και από τη μέση και κάτω άλογα (ιπποκένταυροι).  Ανάμεσά τους ξεχωριστή ήταν η μορφή του Κενταύρου Χείρωνα, του σοφού δασκάλου του Ιάσονα και του Αχιλλέα.  Όταν ο βασιλιάς των Λαπιθών, ο Πειρίθοος, γιόρταζε τους γάμους του με την Ιπποδάμεια, προσκλήθηκαν και οι Κένταυροι, οι οποίοι όμως πάνω στο μεθύσι τους όρμησαν εναντίον των γυναικών των Λαπιθών κι έτσι ξέσπασε άγρια σύγκρουση από την οποία βγήκαν νικητές οι Λαπίθες.  Βοήθεια στον αγώνα αυτόν πρόσφερε στον Πειρίθοο εκτός από τον Νέστορα και ο Αθηναίος Θησέας, ο γιος του Αιγέα (στ. 266: από εκεί προκύπτει και το επίθετο «Αιγείδης» -> ο Αιγέας ήταν πατέρας του Θησέα και εγγονός του Κέκροπα, του πρώτου βασιλιά της Αθήνας -> από αυτόν πήρε το όνομά του το Αιγαίο πέλαγος).  Έκανε πολλά κατορθώματα και θεωρείται ο ιδρυτής της πόλης - κράτους των Αθηνών.  Πήρε μέρος στην Κενταυρομαχία και ήταν εκείνος που σκότωσε τον Μινώταυρο.  Η Κενταυρομαχία απεικονίζεται στις μετόπες της νότιας πλευράς του Παρθενώνα και στην ανατολική ζωφόρο του ναού του Επικουρείου Απόλλωνος στις Βάσσες (βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο) κ.α.

    στίχος 286 κ.εξ.: οι δύο αντίπαλοι μένουν ανυποχώρητοι και υποστηρίζουν τις θέσεις τους με επιχειρήματα που χρησιμοποίησαν και πρωτύτερα.  Ο Αγαμέμνονας αρνείται να υποχωρήσει (στ. 290) και προσπαθεί για μια ακόμη φορά να μειώσει την ανδρεία του Αχιλλέα (στ. 291, πρβ. στ. 179)· ο Αχιλλέας με τη σειρά του δεν δέχεται να υποταχθεί (στ. 294 - 295) και θεωρεί συνυπεύθυνους όλους τους Αχαιούς (στ. 300, πρβ. στ. 232) για την αδικία που υφίσταται.  Παρ’ όλα αυτά ο ήρωας καθησυχάζει και το στρατόπεδο και τον ακροατή υποσχόμενος την παράδοση της Βρισηίδας.

    «κι εάν οι αθάνατοι θεοί πολεμιστήν τον κάμαν» (στ. 291): ο Αχιλλέας είναι ο πρώτος πολεμιστής, γενναίος και ανώτερος από οποιονδήποτε άλλον Αχαιό. Επειδή όμως τα χαρακτηριστικά του αυτά ξεπερνούν τα ανθρώπινα μέτρα, είναι βέβαιο κατά την ομηρική αντίληψη πως οι ιδιότητές του αυτές προέρχονται από τους θεούς.

    Η τελική απάντηση του Αχιλλέα

• Δηλώνει ότι δεν δέχεται στο εξής διαταγές από τον Αγαμέμνονα.
• Παραχωρεί τη Βρισηίδα με δυσαρέσκεια για όλους τους Αχαιούς: «σεις την δώσατε, σεις μου την αφαιρείτε».
• Κατηγορεί παράλογα τον Αγαμέμνονα για διάθεση αρπαγής και άλλων δικών του αγαθών.
• Απειλεί ότι θα τον σκοτώσει (ξέσπασμα οργής, σύγχυση, αμηχανία).

    Ηθογράφηση

    Ο Αχιλλέας επιδεικνύει υπευθυνότητα, κύρος, και αίσθημα ευθύνης απέναντι στο σύνολο, όταν δραστηριοποιείται και αναλαμβάνει την πρωτοβουλία συγκαλώντας συνέλευση (στ. 55).  Δείχνει αυτοπεποίθηση και προκαλεί τον Αγαμέμνονα προσφέροντας προστασία στον μάντη Κάλχαντα (στ. 86 - 93).  Είναι ήρεμος και διατηρεί την αυτοκυριαρχία του παρά το ξάφνιασμα, αναφέρεται στο κοινό καλό, αναπτύσσει επιχειρήματα με έμφαση στα αντικειμενικά δεδομένα και υπόσχεται μελλοντική, αβέβαιη, αμοιβή στον Αγαμέμνονα (στ. 123 - 130).

    Ο Αχιλλέας έχει ξεκάθαρη γνώμη για την αξία του.  Από το γεγονός αυτό πηγάζει η ευθιξία του: προσβάλλουν την αξιοπρέπειά του και αμφισβητούν τις ικανότητές του.  Δείχνει ευαισθησία και πληγώνεται εύκολα.  Παρορμητικός και αψύς υπακούει περισσότερο στα συναισθήματά του και λιγότερο στη λογική.  Γι’ αυτό παρασύρεται  και εκφράζεται χωρίς να τον συγκρατούν οι κοινωνικές διαφορές ή η ηλικία (του Αγαμέμνονα).  Δυναμικός υψώνει μόνος αυτός το ανάστημά του, απαντά με οξύτητα και παρεκτρέπεται σε απειλές δείχνοντας ασέβεια στον αρχιστράτηγο (στ. 150 - 172).  Άμεσα βρίσκει την αυτοκυριαρχία του, συγκρατεί τον εαυτό του και ανησυχεί για την τύχη των Αχαιών αναζητώντας λύση στο πρόβλημα που έχει προκύψει.  Είναι ευσεβής και γνωρίζει τις θρησκευτικές υποχρεώσεις, αφού το πρώτο που σκέφτεται είναι μήπως πρέπει να προσφέρουν περισσότερες θυσίες στον Απόλλωνα προκειμένου να τον εξευμενίσουν.  Επιπλέον υπόσχεται να προστατέψει τον Κάλχαντα από την αναμενόμενη οργή του Αγαμέμνονα και έτσι γίνεται υποστηρικτής του μάντη.  Φαίνεται άφοβος μπροστά στην οργή του αρχηγού και ανιδιοτελής.  Στη συνέχεια είναι λογικός μπροστά στις απαιτήσεις του Αγαμέμνονα και ενδιαφέρεται μόνο για το καλό του στρατού.  Όταν όμως ο Ατρείδης απαιτεί από τον ήρωα να του δώσει τη σκλάβα του, ο Αχιλλέας χάνει την ψυχραιμία του, οργίζεται.  Νιώθει αδικημένος και περιφρονημένος από τον Αγαμέμνονα και φτάνει σε σημείο να τραβήξει το ξίφος του για να τον χτυπήσει.  Υπακούει στην παρέμβαση της Αθηνάς, κάτι που αποδεικνύει ξανά την ευσέβειά του, τελικά όμως αποδεικνύεται παρορμητικός, παραδίνεται στην εκδικητική του μανία και αποχωρεί από τον πόλεμο. Τέλος υπερβάλει στο υβρεολόγιο που εκστομίζει εναντίον του Αγαμέμνονα και παρουσιάζεται εκδικητικός και περιφρονητικός απέναντι στους Αχαιούς για τη συνένοχη σιωπή τους (στ. 217 - 245).

    Ο Αγαμέμνονας δίνει την εντύπωση ότι απέχει πολύ από το πρότυπο του ηγέτη της εποχής.  Η οργή, η μνησικακία, η εκδικητικότητα και η μετάθεση ευθυνών τον χαρακτηρίζουν.  Υποχωρεί με «μεγαλοψυχία» μπροστά στο κοινό συμφέρον, αλλά φέρεται με εγωκεντρισμό και διεκδικεί τιμητικό δώρο προβάλλοντας τον αρχηγικό του ρόλο (στ. 107 - 112).  Περιφρονεί τους άλλους αρχηγούς που πολεμούν για την τιμή των Ατρειδών με αλαζονεία και αυθαιρεσία.  Είναι αχάριστος, εγωιστής και συμφεροντολόγος, αφού δεν σκέφτεται τη συμφορά των στρατιωτών του.  Δείχνει μεγάλη αγνωμοσύνη.  Εκπρόσωπος της απόλυτης εξουσίας συμπεριφέρεται αυθαίρετα και αυταρχικά, απειλεί και ειρωνεύεται πιστεύοντας ότι όλοι πρέπει να υποτάσσονται σ’ αυτόν (στ. 132 - 148).  Φέρεται με αναίδεια και ασέβεια στον μάντη Κάλχαντα και υποτιμά τη γυναίκα του.  Στο σημείο που αποφασίζει να δώσει τη Χρυσηίδα πίσω στον πατέρα της, φαίνεται να υποχωρεί λίγο ο εγωισμός του, όμως κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει στην πραγματικότητα.  Απαιτεί από τον Αχιλλέα να του δώσει τη δική του σκλάβα και δείχνει για μια ακόμα φορά το σκληρό, εγωιστικό και απολυταρχικό του πρόσωπο.  Ξεσπά όλη του τη μανία στον ήρωα, υποβαθμίζει την πολεμική του ικανότητα τη γενναιότητά του, αδιάλλακτος και προκλητικός, αν και δεν εκστομίζει ύβρεις σεβόμενος το αξίωμά του, προσπαθεί να επιβληθεί με τον φόβο και να διασώσει το κύρος του (στ. 174 - 188).

    Ο Κάλχας είναι αδύναμος και φοβάται να εκφράσει τις προφητείες του, αφού τρέμει στη σκέψη της οργής του Αγαμέμνονα, καθώς ο μάντης γνωρίζει πως εκείνος φταίει για τον λοιμό που χτύπησε τους Αχαιούς.  Για να αποκαλύψει την αιτία της συμφοράς, ζητά την προστασία του Αχιλλέα επιδιώκοντας με αυτόν τον τρόπο να καλύψει την ανασφάλειά του.

    Ο Νέστωρ είναι χαρισματικός ρήτορας, καλοπροαίρετος, συνετός, σοφός και δίκαιος.  Διαθέτει την εμπειρία, τη νηφαλιότητα και την ικανότητα να ψυχολογεί τους αντιμαχόμενους και κατορθώνει να κατευνάσει τα πνεύματα με ηπιότητα και πειστικότητα.  Διορατικός και αμερόληπτος προσπαθεί με λογικά επιχειρήματα, με διπλωματικότητα, μετριοπάθεια και ευελιξία να παρέμβει και να δώσει τη λύση.  Ο λόγος του είναι πειστικός και ειλικρινής και πάνω από όλα τοποθετεί το συλλογικό συμφέρον («γλυκολόγος», «λιγυρός ομιλητής»: με διαπεραστική φωνή, «ακούγεται σαν το μέλι η λαλιά του»).

Στοιχεία τεχνικής

αφηγηματικές τεχνικές: εναλλάσσονται η αφήγηση με τον διάλογο, ο οποίος αποτελείται ουσιαστικά από μεγάλους μονολόγους των δύο πρωταγωνιστών.

    Ενδιαφέρον έχουν οι εγκιβωτισμένες αναδρομικές αφηγήσεις, οι οποίες δίνουν τη δυνατότητα να πληροφορηθεί ο αναγνώστης στοιχεία παλιότερα, «εκτός ιστορίας» αλλά διαφωτιστικά γι’ αυτήν.  Ο Όμηρος χρησιμοποιεί πολύ αυτού του τύπου τις αναδρομικές αφηγήσεις, για να αξιοποιήσει «υλικό» από την ευρύτερη υπόθεση του Τρωικού πολέμου.  Στους στίχους 153 - 160 ο Αχιλλέας στον συγκρουσιακό λόγο του προς τον Αγαμέμνονα «εγκιβωτίζει» την αιτία του τρωικού πολέμου (προσβολή Μενελάου - εκδίκηση Τρώων), καθώς και την πατρίδα του, τη Φθία και τη δική του εμπλοκή στον πόλεμο (όχι προσωπική διαμάχη με Τρώες αλλά για χάρη του Μενέλαου και του («αγνώμονα») Αγαμέμνονα.  Με την αναδρομική αφήγηση αυτή δηλαδή ο Αχιλλέας προσπαθεί να «εγκιβωτίσει» στον λόγο του ένα ισχυρό επιχείρημα σχετικά με την αναγνώριση που πρέπει να δείξει ο Αγαμέμνονας και επομένως να μην απαιτεί το δώρο του, τη Βρισηίδα.

    Πέρα από το να εμπλουτίσει γνωστικά το παρόν της ιστορίας με θέματα που αφορούν στον Τρωικό πόλεμο ή στο ευρύτερο μυθικό πλαίσιο, η αναδρομική αφήγηση μπορεί να προσφέρει επιχείρημα, παρουσιάζοντας το παρελθόν ως πρότυπο, ως παράδειγμα για μίμηση (ώστε κατ’ αναλογία να πράξουν οι ήρωες στο παρόν).  Αυτή είναι η περίπτωση της αναδρομικής αφήγησης που «εγκιβωτίζεται» στον λόγο του Νέστορα (στ. 260 - 275), ο οποίος για να πείσει τους φιλονικούντες, Αγαμέμνονα και Αχιλλέα, να ακούσουν τις συμβουλές του, καταφεύγει στο παράδειγμα από το παρελθόν, οπότε άνδρες - πρότυπα του ηρωικού ιδεώδους πρόθυμα εισάκουγαν τις συμβουλές του.  Αυτή η λειτουργία της αναδρομικής αφήγησης να εισάγει το παρελθόν ως υπόδειγμα είναι πολύτιμη, γιατί βρίσκουμε στο ομηρικό έπος τις μακρινές ρίζες ενός διακριτικού γνωρίσματος του παραδοσιακού πολιτισμικού μας προτύπου: τη στενή σχέση του παρόντος με το παρελθόν και τον σεβασμό στο «παράδειγμα - πρότυπο».

    Οι αναδρομικές αφηγήσεις αποτελούν ιστορίες που «εγκιβωτίζονται» σε μια ιστορία.  Οι αναδρομικές αφηγήσεις είναι «εγκιβωτισμένες» στον λόγο ηρώων, οι οποίοι γίνονται αφηγητές δευτέρου βαθμού στο δεδομένο σημείο της ιστορίας, δηλαδή «αναλαμβάνουν να αφηγηθούν» μέσα στην κύρια ιστορία την οποία αφηγείται ο Όμηρος, κι αυτό το κάνουν στο πλαίσιο του διαλόγου με άλλα πρόσωπα ή γενικότερα ο αφηγητής Όμηρος διακόπτει την τριτοπρόσωπη αφήγησή του παρεμβάλλοντας τον λόγο των ηρώων.

    στίχοι 189 - 245: επέμβαση της Αθηνάς: σ’ αυτήν τη σκηνή έντασης και δραματικότητας επικρατεί φυσικά ο διάλογος, αλλά δεν λείπει και η περιγραφική αφήγηση, όταν χρειάζεται να αποδοθούν οι ψυχικές καταστάσεις των πρωταγωνιστών (πρβ. στ. 225, 248), ή οι φυσιογνωμικές τους εκδηλώσεις (στ. 149), όταν επίσης γίνεται μετάβαση από τον ένα ομιλητή στον άλλο (στ. 122, 131, 149 κ.τλ.) ή δίνονται πληροφορίες για την εξωτερική δράση που καθρεφτίζει και συμπληρώνει την εσωτερική (στ. 194 - 201, 220 - 223, 246 - 247).

άστοχα ερωτήματα (στ. 66): ερωτήματα που δεν στοχεύουν στη διερεύνηση της αλήθειας με την αναμονή μιας καταφατικής ή αρνητικής απάντησης αλλά απορρίπτονται ένα προς ένα ώσπου να διαπιστωθεί στο τέλος έντονα η αλήθεια -> αποτελούν επιβράδυνση

    Ο Αχιλλέας ρωτάει: «Μη κάποιο τάμα του λειψε, μη του λειψε εκατόμβη»

    Ο Κάλχας απαντά: «Τάμα ποσώς δεν του ‘λειψε, μήτε εκατόμβη,  αλλ’ είναι ο ιερέας αφορμή που αψήφησε ο Ατρείδης»

ειρωνεία: ο Αχιλλέας πληροφορεί τους Αχαιούς για την αιτία του λοιμού, κάτι που οι ακροατές/ αναγνώστες ήδη γνωρίζουν (στ. 55 κ.εξ.) | αναφορά στον «Κρονίδη» (στ. 176): ο ακροατής γνωρίζει ότι ο Δίας θα οδηγήσει τα πράγματα έτσι, ώστε να δικαιωθεί ο Αχιλλέας, άρα αντίθετα από τις επιθυμίες του Αγαμέμνονα

προοικονομία: η αφηγηματική τεχνική με την οποία ο ποιητής προετοιμάζει συστηματικά τα επεισόδια που θα ακολουθήσουν στην εξέλιξη της πλοκής του έργου.

    στίχος 130: θα πάρει πολλαπλάσια αν κυριεύσουν την Τροία -> αναφορά του στόχου της εκστρατείας και πρόωρη προοικονομία μιας επιτυχούς έκβασης (άλωση της Τροίας).

    στίχοι 212 - 214: προαναγγελία της μελλοντικής ταπείνωσης του Ατρείδη και της δικαίωσης του Αχιλλέα -> «όσο εγώ ζω κι εδώ στην γην βλέπω το φως του ήλιου βαρύ χέρι δεν θα βάλει επάνω σου μήτε ο Αγαμέμνων που σήμερα καυχάται ότι είναι ο πρώτος.»

    στίχοι 213 - 215: «τρίδιπλα δώρα ατίμητα θα λάβεις μιαν ημέρα γι αυτήν την ύβριν» -> η θεά Αθηνά προαναγγέλλει όσα θα συμβούν στην Ι ραψωδία, όταν οι Αχαιοί θα προσφέρουν πλούσια δώρα στον Αχιλλέα για να τον πείσουν να επιστρέψει στη μάχη.

    στίχος 206: τονίζεται η ύβρη (έπαρση) του Αγαμέμνονα (πρβ. «την αδικίαν», στ. 204· «την ύβριν», στ. 215).  Αυτό θα το πληρώσει αργότερα ο αρχιστράτηγος με τις απανωτές ήττες του στρατού του (έστω κι αν αυτές θα είναι πρόσκαιρες), που θα ακολουθήσουν σύμφωνα με το σχέδιο του Δία, για να δικαιωθεί ο Αχιλλέας.  Και πάλι το σφάλμα του Αγαμέμνονα (η πρώτη φορά ήταν με τον λοιμό που προκλήθηκε εξαιτίας του) θα το πληρώσουν όλοι οι Αχαιοί. ο Αχιλλέας, εξάλλου, θα τους θεωρήσει συνυπεύθυνους παρακάτω (στ. 232): «τωόντι αχρείους κυβερνάς λαοφάγε βασιλέα»: η παθητική στάση και η αδιαφορία των Αχαιών προδιαγράφει την αδιαφορία του Αχιλλέα γι’ αυτούς όταν θα τους φονεύει ο Έκτορας.

    στίχοι 241 - 245: οι Αχαιοί θα αποζητήσουν τον Αχιλλέα καθώς θα εξοντώνονται από τον Έκτορα και ο Αγαμέμνονας δεν θα έχει δύναμη να τους βοηθήσει και θα μετανιώσει για την στάση του προς τον Αχιλλέα.

    στίχοι 299 - 300: ο ήρωας καθησυχάζει και το στρατόπεδο και τον ακροατή υποσχόμενος την παράδοση της Βρισηίδας.

ρητορική ερώτηση: «ποιος από τους Αχαιούς θα δράμει, αν τον ζητήσεις εις πολέμου αγώνα;» (στ. 151)

επιβράδυνση: στ. 66, 69 - 73, 92

σχήμα του αδυνάτου: ο ποιητής όταν θέλει να τονίσει ότι δεν πρόκειται να συμβεί κάτι, το παραλληλίζει με κάτι που είναι αντίθετο στους φυσικούς νόμους.  Ο Αχιλλέας λέει πως όπως το ραβί που κρατά στα χέρια του δεν θα ξαναβγάλει κλαδιά, έτσι κι εκείνος δεν θα ξαναγυρίσει στις μάχες.

παρομοιώσεις: στ. 105, 229, 250, 263 - 267

μεταφορές: στ. 79, 83, 104, 150, 165, 189, 193, 226, 250 - 251, 283 κ.ά.

υπερβολή: «λαοφάγε βασιλέα» (στ. 232)

αντιθέσεις: στ. 137 - 139, 300

ασύνδετο σχήμα: στ. 71, 116

κλιμάκωση: «ο Πρίαμος... και τα παιδιά του... κι όλος ο λαός...» (στ. 256 - 257)

επανάληψη: στ. 97, 268

τυπικά επίθετα: «θεία βέλη» (στ. 54), «η Ήρα η λευκοχέρα» (στ. 56), «γοργοπόδης Αχιλλεύς» (στ. 69), «διίφιλε Πηλείδη» (στ. 75), «λαμπρομάτα κόρη» (στ. 99), «μακροβόλος» (στ. 111), «φτερόποδος ισόθεος Πειλίδης» (στ. 122), «μεγαλόψυχοι Αχαιοί» (στ. 124), «πυργωμένην Τροίαν» (στ. 130), «μέγας Αγαμέμνων» (στ. 131), «γενναίους Αχαιούς» (στ. 137), «θεία θάλασσα» (στ. 142), «θείος Οδυσσέας» (στ. 146), «των λογχοφόρων Τρώων» (στ. 153), «καλά τειχόκαστρα» (στ. 165), «πάνσοφος Κρονίδης» (στ. 176), «γλαυκόφθαλμη θεά» (στ. 207), «σκυλόματε» (στ. 226), «τον Πολύφημον τον θείον» (στ. 265), «δειλόψυχον» (στ. 294), «αχρείον» (στ. 294)

τυπικές φράσεις: «με λόγια φτερωμένα» (στ. 203), «του Διός του αιγιδοφόρου» (στ. 203), «γλυκόλογος λιγυρός ομιλητής» (στ. 249), «άγρια θεριά βουνίσια» (στ. 269)

εικόνες: περιγραφή της Φθίας (στ. 156 - 158), η εμφάνιση της Αθηνάς στον Αχιλλέα (στ. 198 - 201), ο Αχιλλέας εκσφενδονίζει το ραβδί του (στ. 246).  Η οπτική εικόνα του στίχου 150 «μ’ αναίδειαν ενδυμένε» -η αναίδεια έχει καλύψει σαν ρούχο από πάνω ως κάτω το σώμα του Αγαμέμνονα!

Ερωτήσεις

1. Να εντοπίσετε το υβρεολόγιο του Αχιλλέα προς τον Αγαμέμνονα και να πείτε πώς εξυπηρετεί την εξέλιξη του μύθου;

2. Πώς μιλά για τους άλλους Αχαιούς ο Αχιλλέας. Γιατί; Από πού φαίνεται η μεγάλη πίκρα του Αχιλλέα έναντι των Αχαιών;

3. Ποιος είναι ο όρκος του Αχιλλέα; Ποιο σχήμα χρησιμοποιεί και γιατί;

4. Κατά τη γνώμη σας γιατί νιώθει οργή ο Αχιλλέας;

Α. Γιατί πληγώθηκε η τιμή του από τον Αγαμέμνονα;

Β. Γιατί θεωρεί πως ο Αγαμέμνονας δεν είναι τόσο άξιος όσο ο ίδιος για να του δίνει διαταγές;

5. Η τιμή που έδειξαν στον Αχιλλέα οι Αχαιοί εκφράζονταν και στα δώρα που του έδωσαν; Γιατί ο Αχιλλέας απειλεί να μην έρθουν να του πάρουν τα έπαθλα, τα «γέρατα»;

6. Ο λόγος του Νέστορα μπορεί να κριθεί μετρημένος; Ποια είναι η συμβουλή που τους δίνει;

7. Εσείς με ποιον ήρωα συμφωνείτε περισσότερο;

8. Ποια ιστορία τους διηγείται ο Νέστωρ και για ποιον λόγο;

9. Τι είναι «το σχήμα αδυνάτου» και γιατί υπάρχει στο κείμενο;

10. Πώς αντιδρούν ο Αγαμέμνων και ο Αχιλλέας στον λόγο του Νέστορα;

Ραψωδία Α΄, στ. 350 - 431α: η συνάντηση Αχιλλέα - Θέτιδας

    στίχοι 350 - 357: η προσευχή λαμβάνει χώρα στο ακρογιάλι και απευθύνεται στην κοντινότερη θεότητα αυτού που προσεύχεται.  Το ίδιο παρατηρούμε στην προσευχή του Χρύση (Α στ. 35 - 46) ή του Τηλέμαχου στην Οδύσσεια (β 260 - 269, μτφρ. Ζ. Σίδερη).  Το σκηνικό («μόνος στ’ ακρογιάλι… εκοίταζε τ’ απέραντα πελάγη») δικαιολογείται από την ιδιαίτερη σχέση του Έλληνα της ομηρικής εποχής με τη θάλασσα, στην οποία απέδιδε διάφορες ιδιότητες (π.χ. καθαρτικές) και την οποία θεωρούσε κατοικία πολλών θεοτήτων.  Το γεγονός μάλιστα ότι η προσευχή του ήρωα απευθύνεται σε θαλάσσια θεότητα είναι ένας ακόμη λόγος για να γίνει στην ακρογιαλιά.  Αξίζει να σημειώσουμε ότι και στις τρεις προσευχές που αναφέρθηκαν η θεότητα ανταποκρίνεται αμέσως είτε υλοποιώντας το αίτημα που της υποβλήθηκε (Απόλλωνας -προσευχή Χρύση) είτε με την εμφάνισή της (Αθηνά στον Τηλέμαχο με ενανθρώπιση και Θέτιδα στον Αχιλλέα με επιφάνεια).

    στίχος 353: ο Αχιλλέας δε γνωρίζει ότι θα πεθάνει πριν από το τέλος του Τρωικού πολέμου.  Ο ποιητής όμως διαμορφώνει τη μελλοντική εξέλιξη και υποβάλλει τη σχετική γνώση στον Αχιλλέα.  Μόνο έτσι δικαιολογείται αυτή η προαίσθηση.  Η βραχύτητα της ζωής ωστόσο έπρεπε να συνοδεύεται από μια τιμημένη ζωή.  Η αντίληψη αυτή έχει συνδεθεί με μιαν άλλη, που υποστηρίζει ότι όποιον τον αγαπάει ο θεός πεθαίνει νέος («νέος ἀπόλλυται ὅντινα θεὸς φιλεῖ»).  Το θέμα του πρόωρου θανάτου του ήρωα θα επαναλαμβάνεται σ’ όλη τη διάρκεια του έπους (πρβ. Α στ. 417).  Στη ραψωδία Ι βέβαια για λόγους που εξυπηρετούν τη σκηνή της «πρεσβείας», ο Αχιλλέας παρουσιάζεται να έχει το δικαίωμα να διαλέξει ανάμεσα σε μια ήσυχη και μακροχρόνια αλλά στερημένη από δόξα ζωή και σε έναν πρόωρο, ένδοξο και τιμημένο θάνατο (στ. 410 - 416).  Αυτόν τον θάνατο θα διαλέξει βέβαια στο Σ 97 κ.εξ. θέλοντας να εκδικηθεί τον θάνατο του Πάτροκλου.

    στίχος 397: ο στίχος συμπυκνώνει την οικογενειακή ατμόσφαιρα που προσπαθεί να δημιουργήσει ο ποιητής σε όλη αυτήν τη σκηνή- εδώ ενώνονται τα τρία μέλη της οικογένειας που ζουν σε διαφορετικούς τόπους: ο πατέρας στη Φθία, η μητέρα στον βυθό της θάλασσας και ο γιος στην τρωική πεδιάδα.

    στίχοι 409 - 411: η βοήθεια του Δία προς τον Αχιλλέα θα ήταν να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες, ώστε οι Τρώες να στριμώξουν τους Αχαιούς στην άκρη της θάλασσας κολλητά στις πρύμνες των πλοίων· αυτό οι Αχαιοί θα το οφείλουν στο καταστροφικό πείσμα του Αγαμέμνονα.  Ο ειρωνικός τόνος της φράσης «για να χαρούν τον βασιλιά τους όλοι» είναι έκδηλος, ενώ η ενοχοποίηση όλων των Αχαιών συνεχίζεται από τον Αχιλλέα.  Ο ρόλος της Θέτιδας σ’ αυτόν τον μύθο δείχνει ότι αυτή είναι η καταλληλότερη θεότητα για να μεταφέρει το αίτημα του Αχιλλέα στον Δία· δεν είναι μόνο η μητέρα του αδικημένου ήρωα, αλλά κι εκείνη που κάποτε έσωσε με τις ενέργειές της τον πατέρα των θεών από βέβαιο κίνδυνο.  Υποβάλλοντας λοιπόν το αίτημά της δεν θα επικαλεστεί μόνο το δίκιο του γιου της, αλλά και τη χάρη που της χρωστά από παλιά ο Δίας (δίκαιο της προσφοράς - ανταπόδοσης).  Ο Αχιλλέας υποδεικνύει επίσης στη μητέρα του να πάρει την τυπική στάση της ικεσίας (στ. 408· πρβ. στ. 395), ώστε η μεσολάβησή της να είναι αποτελεσματική.

    στίχος 413: στην προσευχή του Πηλείδη κυριαρχεί η έννοια της τιμής («τιμήν», «τιμήσει» στ. 355· «ατίμασεν» στ. 356)· ο ήρωας μάλιστα παρουσιάζει την τιμή σαν κάτι που του το οφείλουν οι θεοί (ο Δίας, στ. 354), σαν αντιστάθμισμα στο γεγονός ότι θα πεθάνει νέος («κοντόχρονον», στ. 353).  Εκείνο που θλίβει τον Αχιλλέα δεν είναι η σύντομη ζωή (μία μόνο αναφορά, στ. 353) αλλά η ηθική μείωση και η ατίμωση (τέσσερις αναφορές, στ. 355α, 355β, 356, 357) που υφίσταται με τη βίαιη αφαίρεση του δώρου του («άρπαξεν το δώρο», στ. 357).  Το δώρο («γέρας») για τον ομηρικό ήρωα ήταν η ανταμοιβή και η αναγνώριση της ανδρείας του στη μάχη.  Και η τιμή, αποτέλεσμα της ανδρείας του, δεν ήταν αξία ιδεατή, αλλά είχε και το υλικό της αντίκρισμα, που εκφραζόταν ως έμπρακτη αναγνώριση από την κοινωνία των συμπολεμιστών και ως υλικό όφελος («αριστείον», «γέρας»).

Ερωτήσεις

1. Γιατί ο Αχιλλέας κλαίει; Πώς δικαιολογείται η στάση του; Πώς σχολιάζετε τις σκηνές του αποσπάσματος; Πού διαφέρουν από τις προηγούμενες;

2. Τι ζητά από τη μητέρα του;  Αν υποθέσουμε πως η μητέρα του είναι θεά και γνωρίζει τι θέλει ο Αχιλλέας, γιατί του κάνει αυτήν την ερώτηση (στ. 363 - 364);

3. Ποιες ομοιότητες και ποιες διαφορές εντοπίζετε στη στάση του Χρύση και του Αχιλλέα;

4. Γνωρίζοντας πως τιμή είναι «η υπόληψη, η εκτίμηση του κοινωνικού συνόλου» να αναφέρετε τι αποτελεί τιμή για τον Αχιλλέα.

Α. Τιμή είναι η αναγνώριση από τους άλλους Αχαιούς της προσφοράς του στον πόλεμο η οποία τους εξαναγκάζει να του παραδώσουν ως γέρας την Βρισηίδα.

Β. Τιμή είναι η αναγνώριση των θεών, του Δία ιδιαίτερα, της προσφοράς και της γενναιότητάς του, επειδή θα πεθάνει νέος.

Γ. Τιμή είναι τα πολιτικά δικαιώματα που έχει ο άνθρωπος στην πόλη - κράτος;

5. Τα λόγια του Αχιλλέα «τα γνωρίζεις…» (στ. 365 κ.ε.) αποτελούν επιβράδυνση ή προοικονομία; Να αιτιολογήσετε την άποψή σας.

6. Η αναφορά στην «ήττα των Αχαιών» (στ. 410 - 411) από τον Αχιλλέα αποτελεί προοικονομία ή επική ειρωνεία και γιατί; Η αναφορά στο λιγόχρονο της ζωής του ίδιου του Αχιλλέα αποτελεί προοικονομία ή πρόδρομη αφήγηση και γιατί;

7. Να χαρακτηρίσετε τον Αχιλλέα και τη Θέτιδα.  Σε ποια σημεία η Θέτιδα μιλά ως μητέρα και σε ποια ως θεά;

8. Από ποια μέρη αποτελείται η προσευχή του Αχιλλέα;

9. Να εντοπίσετε στο απόσπασμα μία εικόνα και μία σκηνή.  Να εντοπίσετε πού υπάρχει εξωτερική αφήγηση και πού εσωτερική διήγηση.

10. Ποιες ομοιότητες παρατηρείτε στην αρχή της Οδύσσειας και της Ιλιάδας;

11. Κατά τη γνώμη σας ο θυμός του Αχιλλέα αιτιολογείται με την έννοια της τιμής της εποχής; Αιτιολογείται με τη σημερινή αντίληψη για το δίκαιο;

12. Να καταγράψετε τις λέξεις που αναφέρονται στην ψυχολογική κατάσταση του Αχιλλέα.

Ραψωδία Α΄, στίχοι 494 - 612: σκηνές από τον Όλυμπο

    στίχος 501 κ.εξ.: τυπική σκηνή ικεσίας, της οποίας οι εικαστικές λεπτομέρειες τονίζονται από τον λόγο του ποιητή.  Η θεά δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένη βοήθεια που είχε προσφέρει κάποτε στον Δία (πρβ. επεισόδιο με τον Βριάρεω [στ. 397 κ.εξ.]- μόνο έναν υπαινιγμό διακρίνουμε στον λόγο της («αν κάποτε… σ’ έχω ωφελήσει», στ. 504 - 505), που είναι σύμφωνος εξάλλου με το τυπικό της προσευχής (πρβ. προσευχή Χρυσή).  Μπορούμε να επισημάνουμε τη λεπτότητα, την ευγένεια και τον σεβασμό της Θέτιδας προς τον Δία.  Πρέπει επίσης να τονίσουμε τη θέση που έχουν στον λόγο της Θέτιδας η τιμή - δόξα («τίμησε» στ. 506, «τον ατίμασε» στ. 507, «να τον υπερδοξάσουν» στ. 511) και η δικαιοσύνη («δικαίωσε» στ. 509, «να δικαιώσουν» στ. 511).

    στίχος 517: μια πιθανή άρνηση του Δία δε θα ερμηνευθεί από τη Θέτιδα ως έλλειψη ευγνωμοσύνης εκ μέρους του αλλά ως προσωπική ταπείνωση. Ίσως ο πληροφορημένος ακροατής του Ομήρου έφερνε στο μυαλό του τον παλιό μύθο σύμφωνα με τον οποίο η θαλασσινή θεά καταδικάστηκε να παντρευτεί θνητό, επειδή θα γεννούσε γιο ισχυρότερο από τον πατέρα του.  Μια πρώτη ταπείνωση λοιπόν για τη θεά ήταν ο γάμος της με θνητό- και σαν να μην έφτανε αυτό, ο θνητός γιος της θα πέθαινε νέος. Η άρνηση επομένως του Δία θα σήμαινε μια συνεχή υποβάθμιση της Θέτιδας.  Ίσως έτσι εξηγείται η εύκολη υποχώρηση του πατέρα των θεών.

    στίχοι 535 - 536: το μεγαλείο που αποδίδει η έκφραση δεν αποκαλύπτει μόνο τον σεβασμό των άλλων θεών απέναντι στον Δία αλλά και τονίζει την αυστηρή ιεραρχική τάξη που ίσχυε στον κόσμο των θεών ανάλογη με αυτήν που ίσχυε στην ομηρική κοινωνία.

    στίχος 553: το έντονα απαγορευτικό ύφος του Δία (στ. 550) προκαλεί το ξέσπασμα της Ήρας και έτσι η ένταση της σκηνής βαθμιαία ανεβαίνει. Το παράπονο των πρώτων λόγων της Ήρας γίνεται ανοιχτή κατηγορία εναντίον του Δία (στ. 553).

    στίχοι 559 - 560: ακούγεται η «βουλή» του Δία ως υποψία την οποία απεύχεται η Ήρα, που προστάτευε πάντα τους Αχαιούς και μισούσε θανάσιμα τους Τρώες επιθυμώντας την ολοσχερή καταστροφή τους.

    στίχος 562 - 568: οι φραστικές απειλές συμβάλλουν στη αυξητική πορεία της έντασης και σηματοδοτούν την όξυνση της σύγκρουσης. Οι απειλές του Δία απηχούν μάλλον τις συγκρούσεις μεταξύ των θεών σ’ ένα μακρινό παρελθόν, πολύ πριν ο Δίας επιβάλει την εξουσία του και επικρατήσει στον κόσμο τάξη και αρμονία.

    στίχος 571: η σκηνή στο παλάτι του Δία (συνέλευση των θεών, σύγκρουση Δία και Ήρας) παρουσιάζει κάποιες αντιστοιχίες με την αγορά των Αχαιών και τη σύγκρουση του Αχιλλέα με τον Αγαμέμνονα.

ΟΜΟΙΟΤΗΤΕΣ

• πραγματοποιούνται έπειτα από μια ικεσία (Χρύση, Θέτιδας)
• κέντρο τους έχουν μια σύγκρουση (Αγαμέμνονα και Αχιλλέα, Δία και Ήρας)
• ο ανώτερος στην ιεραρχία επικρατεί (Αγαμέμνονας, Δίας)
• ο κατώτερος ιεραρχικά υποχωρεί (Αχιλλέας, Ήρα)
• έχουν ίδιο εριστικό και βίαιο ύφος
• κεντρικό θέμα τους είναι η τιμή
• σε στιγμές κρίσης εκδηλώνεται συμφιλιωτική παρέμβαση (Νέστορας, Ήφαιστος)
• οι υπόλοιποι (στρατός, θεοί) παρακολουθούν βουβοί

ΔΙΑΦΟΡΕΣ

• η παρέμβαση του Ήφαιστου είναι πιο αποτελεσματική από του Νέστορα
• η υποχώρηση του Αχιλλέα είναι μικρή σε σύγκριση με την ολοκληρωτική παραίτηση της Ήρας

    στίχος 573: τη σοβαρότητα της συμφιλιωτικής παρέμβασης του Ήφαιστου διασπούν:

• οι κωμικές εικόνες (στ. 580 - 581 και 588) των επιχειρημάτων του
• οι έντονα κωμικές εικόνες του προσωπικού του παθήματος (στ. 591 - 594)
• κυρίως η εικόνα του χωλού θεού ως οινοχόου, ρόλος που ταίριαζε σε σύμβολα αρμονίας και ομορφιάς, όπως ο Γανυμήδης ή η Ήβη.

    στίχος 591: ο ποιητής προσαρμόζει μια γνωστή ιστορία στις ανάγκες της σκηνής.  Σύμφωνα με την παράδοση η Ήρα είχε πετάξει τον Ήφαιστο από τον Όλυμπο και όχι ο Δίας· αυτό έγινε όταν γεννήθηκε ο δύσμορφος θεός (Σ 393 κ.εξ.).

    στίχος 595: οι Σίντιες ήταν κάτοικοι της Λήμνου μάλλον θρακικής καταγωγής· ο Στράβωνας τους ταυτίζει με τους Σιντούς που κατοικούσαν στη Σιντική.  Αυτοί περιέθαλψαν (στ. 594) τον Ήφαιστο, όταν έπεσε με την ψυχή στο στόμα («ετοιμοθάνατος, αν και θεός!» -έντονη η αντίληψη του ανθρωπομορφισμού) στο νησί τους, που έκτοτε έγινε κέντρο λατρείας του θεού.

    στίχος 601: η σκηνή της έριδας της Ήρας με τον Δία δεν επινοήθηκε από τον ποιητή μόνο και μόνο για να μας δώσει στοιχεία από τη ζωή και την οργάνωση - ιεραρχία της θεϊκής κοινότητας αλλά συμβάλλει αποφασιστικά και στην πλοκή του μύθου: η ανυποχώρητη στάση του Δία και η υπογράμμιση της εξουσίας και της δύναμής του μας βεβαιώνουν ότι θα τηρήσει την υπόσχεσή του προς τη Θέτιδα και είμαστε έτοιμοι να δούμε πλέον πώς θα γίνει αυτό, ώστε να δικαιωθεί ο Αχιλλέας.

    στίχος 602 κ.εξ.: το χαρούμενο συμπόσιο με το οποίο κλείνει η σκηνή στον Όλυμπο μας δείχνει ότι η ζωή των θεών είναι ανέμελη, χωρίς βάσανα, και οι συγκρούσεις και οι μικροδιαφορές μεταξύ τους δε διαρκούν πολύ.

    στίχος στ. 604: η ραψωδία άρχισε με την εικόνα του Απόλλωνα ως θεού τιμωρού με φαρέτρα και βέλη.  Στο τέλος της ραψωδίας έχουμε την εντελώς αντίθετη εικόνα του: είναι ο θεός της μουσικής, που συνοδεύει με την κιθάρα του το τραγούδι των Μουσών.

Ερωτήσεις

1. Με τη χρήση ποιου πολιτιστικού στοιχείου ζητάει η Θέτιδα από τον Δία αυτό που πρέπει.  Τι ζητάει από αυτόν;

2. Ποια είναι η ψυχολογική κατάσταση της Θέτιδας και πώς μιλά στον Δία.

3. Τι γνωρίζετε για τη σχέση της Θέτιδας με τον Δία; Ποιες παραδόσεις έχετε διαβάσει ή ακούσει;

4. Ποια είναι η πρώτη αντίδραση του Δία και πώς δικαιολογεί τη στάση του;

5. Ποια είναι η τελική «βουλή» του; Αυτή οφείλεται σε εύνοια προς την Θέτιδα; Σε εύνοια προς τον Αχιλλέα; Κάτι άλλο.  Να αιτιολογήσετε την άποψή σας.

6. Να εντοπίσετε στοιχεία ανθρωπομορφισμού (ομοιότητες της θεϊκής κοινωνίας με την ανθρώπινη).

7. Ποια είναι η αντίδραση της Ήρας στη συνάντηση του Δία με κάποια θεά;

8. Πού οδηγεί η φιλονικία Δία - Ήρας;

9. Ποιος είναι ο ρόλος του Ηφαίστου στη σκηνή της φιλονικίας.

10. Να χαρακτηρίσετε τα πρόσωπα των σκηνών: Θέτιδα, Δία, Ήρα, Ήφαιστο.

11. Να βρείτε σχήματα λόγου (επίθετα, μεταφορές, παρομοιώσεις) στο απόσπασμα και να μιλήσετε για τους αφηγηματικούς τρόπους και τις τεχνικές.