Γ΄Λυκείου, Ιστορία Κατεύθυνσης Ανθρωπιστικών Σπουδών, Σχεδιαγραμματική Επισκόπηση του 1ου κεφαλαίου: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ

   

Ι. ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ

Α. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

1. Τα δημογραφικά δεδομένα

α. Ο πληθυσμός

    Γενικά γνωρίσματα της Ελλάδας αμέσως μετά την επανάσταση:

1. φτωχή

2. με απαρχαιωμένες παραγωγικές δομές

3. μικρή σε έκταση

4. ολιγάνθρωπη

σύνορα

1832: η γραμμή Αμβρακικού - Παγασητικού ήταν τα σύνορα του Νέου Ελληνικού Κράτους. Νέο κράτος: Πελοπόννησος, Στερεά, Εύβοια, Βόρειες Σποράδες και οι Κυκλάδες.

1864: προστέθηκαν τα Ιόνια νησιά

1881: προστέθηκε η Θεσσαλία, μέρος Ηπείρου, Άκτιον

Τα σύνορα μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα μόλις αγγίζουν τα όρια της Μακεδονίας.

πυκνότητα πληθυσμού

1828 -> 15

1911 -> 43 κατοίκους στο τετραγωνικό χιλιόμετρο (στη Δυτική Ευρώπη οι αριθμοί ήταν τριψήφιοι).

τοπίο εγκατάλειψης

εδάφη γυμνά και χέρσα λόγω:

1. υπερβόσκησης

2. υπερβολικής υλοτόμησης

3. εκτεταμένης αγρανάπαυσης (προσωρινής διακοπής της καλλιέργειας αγρού, για να ανακτήσει την παραγωγικότητά του).

γνωρίσματα πληθυσμού

1. αυξανόταν με γρήγορους ρυθμούς

2. είχε περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες

3. είχε πενιχρά παραγωγικά πλεονάσματα

4. εξαιρετικά ευάλωτος σε περιόδους αστάθειας (π.χ. ο ναυτικός αποκλεισμός από τους Αγγλογάλλους το 1854 -> πείνα, αρρώστια, ανθρώπινες απώλειες).

β. Οι μετακινήσεις μέσα και έξω από την Ελλάδα

    Μετακινήσεις στο εσωτερικό προς τα αστικά κέντρα χωρίς πρόθεση εγκατάστασης, γιατί η αργή ανάπτυξη των παραγωγικών δραστηριοτήτων δεν έδινε στους νεοφερμένους πολλές ευκαιρίες.

    Μεταναστεύσεις του αγροτικού πληθυσμού στο εξωτερικό:

1. Προς τα λιμάνια Ανατολικής Μεσογείου και Μαύρης Θάλασσας, προς Δούναβη, Νότια Ρωσία, Μικρά Ασία, Αίγυπτο.

2. Προς το τέλος του 19ου αιώνα - αρχές 20ού αιώνα -> Αμερική (αιτία η σταφιδική κρίση).

2. Οι παραγωγικές δυνάμεις μέσα και έξω από την Ελλάδα και η «Μεγάλη Ιδέα»

    Δεν υπάρχουν ισχυρά κέντρα ανάπτυξης στην Ελλάδα -> απουσίαζαν τα ισχυρά κέντρα ανάπτυξης, οι «ατμομηχανές» της οικονομικής και τεχνικής προόδου.

λόγοι

1. δεν υπήρχαν πρώτες ύλες

2. δεν υπήρχε πλεονάζον ειδικευμένο ή έστω φθηνό εργατικό δυναμικό

3. η συσσώρευση κεφαλαίου, ιδιωτικού και δημοσίου, ήταν ισχνή

4. η εσωτερική αγορά ήταν περιορισμένη έως ασήμαντη

Ισχυρά κέντρα ελληνισμού έξω από την χώρα

Έξω από την χώρα υπήρχαν ισχυρά κέντρα ελληνισμού, πνευματικά, οικονομικά, παραγωγικά.

Πού; -> από Ουκρανία ως το Σουδάν, από τον Δούναβη ως τον Καύκασο και από τη Σμύρνη ως την Κιλικία.

Έλληνες εξωτερικού

χώρα -> για τους Έλληνες των περιοχών αυτών το μικρό ελληνικό βασίλειο ήταν για πολλά χρόνια μια κακή ανάμνηση, ένας φτωχός συγγενής.

Αλλαγή στάσης τέλη 19ου αιώνα: χρειάστηκε να δυσκολέψουν γι’ αυτούς οι οικονομικές και πολιτικές συνθήκες, προς το τέλος κυρίως του 19ου αιώνα, για να ανακαλύψουν την Ελλάδα.

«Μεγάλη Ιδέα»

αιτίες που οδήγησαν στην αντίληψη της «Μεγάλης Ιδέας»

1. Η πρόοδος του εκτός των εθνικών συνόρων ελληνισμού απασχολούσε το κράτος και ενίσχυε την ιδέα ότι το υπάρχον κράτος ήταν μια ημιτελής κατασκευή, τα θεμέλια για κάτι μεγαλύτερο.

2. Η «Μεγάλη Ιδέα» που προερχόταν από αυτή την αντίληψη, δημιουργούσε προσδοκίες για ολοκλήρωση του εθνικού οράματος, πράγμα που προϋπέθετε σημαντική διεύρυνση των συνόρων.

πολιτικές και οικονομικές επιπτώσεις της «Μεγάλης Ιδέας»

    Η παρουσία της εθνικής αυτής ιδεολογίας είχε επιπτώσεις στον πολιτικό και οικονομικό χώρο, ιδιαίτερα σε εποχές που τα προβλήματα έμοιαζαν με ανοιχτές πληγές, στην περίπτωση της Κρήτης και αργότερα της Μακεδονίας.  Έτσι οι ελληνικές κυβερνήσεις δεν είχαν στραμμένο το ενδιαφέρον τους, μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες, αποκλειστικά στα εσωτερικά ζητήματα:

1. Στην οικονομική ανόρθωση.

2. Στη γεφύρωση του χάσματος με τη Δύση.

-> Έτσι μεγάλωνε το κόστος των προσπαθειών καθιστώντας συχνά τις οικονομικές πρωτοβουλίες έρμαια των εθνικών κρίσεων.

Β. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

1. Το εμπόριο

    19ος αιώνας: εσωτερική εμπορική κίνηση σε χαμηλά επίπεδα

Λόγοι:

1. τα οικονομικά μεγέθη της χώρας

2. ο μικρός πληθυσμός

3. η περιορισμένη αγοραστική δυνατότητα των κατοίκων της

4. η απουσία παραγωγικών μονάδων μεγάλου μεγέθους

τέλη 19ου αιώνα: άξια λόγου εμπορική κίνηση

    Η εμπορική κίνηση τροφοδοτήθηκε από εισαγόμενα καταναλωτικά προϊόντα.

    Εξωτερικό εμπόριο: το εμπόριο της χώρας, από τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας συνδέθηκε με το εξωτερικό εμπόριο.

λόγοι

1. τα οικονομικά μεγέθη της χώρας

2. ο μικρός πληθυσμός

3. η περιορισμένη αγοραστική δυνατότητα των κατοίκων της

4. η απουσία παραγωγικών μονάδων μεγάλου μεγέθους

    Έτσι όταν εξετάζουμε το εμπόριο της χώρας ως το 1913 εννοούμε βασικά το εξωτερικό εμπόριο.

εξωτερικό εμπόριο παθητικό

    Η Ελλάδα αγόραζε από το εξωτερικό πολύ περισσότερα από όσα πωλούσε. Η αξία των εισαγωγών > εξαγωγών.

σημασία εξωτερικού εμπορίου

1. Συνέβαλλε στην αντιμετώπιση του επισιτιστικού προβλήματος.

2. Αποτελούσε αξιόπιστη πηγή εσόδων για τα δημόσια ταμεία (έσοδα των τελωνείων).

    Το εξωτερικό εμπόριο αναπτύσσεται ανάλογα με:

1. Τη γενικότερη βελτίωση των εθνικών οικονομικών μεγεθών.

2. Τους ρυθμούς ανάπτυξης της διεθνούς εμπορικής κίνησης.

    Η συνολική αξία των εισαγωγών και εξαγωγών ήταν:

• Το 1851 36.000.000 χρυσές δραχμές.
• Το 1901 235.000.000 χρυσές δραχμές.
• Το 1911 315.000.000 χρυσές δραχμές.

    Το ίδιο διάστημα η Ελλάδα διευρύνθηκε με την προσάρτηση των Ιόνιων νησιών και της Θεσσαλίας και ότι ο πληθυσμός αυξήθηκε κατά 2,5 φορές.

γεωργικά προϊόντα

    Το μεγαλύτερο μέρος του εξωτερικού της εμπορίου αφορούσε γεωργικά προϊόντα.

εξαγωγές

1. Γεωργικά προϊόντα: σταφίδα (1η θέση), ελαιόλαδο, κρασί (μετά το 1900).

2. Φυτικά προϊόντα: βαμβάκι, καπνός (2 - 3 %).

3. Κατεργασμένα δέρματα (ως το 1880).

4. Μεταλλευτικά προϊόντα (από το τέλος του 19ου αιώνα πλησίαζαν το 1/5 της συνολικής αξίας των εξαγωγών]: μόλυβδος, μαγγανιούχα μεταλλεύματα, σμύριδα, θηραϊκή γη.

5. Βιομηχανικά προϊόντα: ασήμαντες εξαγωγές.

εισαγωγές

1. Αγροτικά προϊόντα: δημητριακά, κυρίως σιτάρι (η εγχώρια παραγωγή δεν ήταν σε θέση να καλύψει τις ανάγκες).

2. Βιομηχανικά προϊόντα: υφάσματα, νήματα, άνθρακας, ξυλεία, χημικά προϊόντα, μηχανήματα.

εμπορικοί δεσμοί Ελλάδας

    Ανέπτυξε εμπορικούς δεσμούς κυρίως με τα βιομηχανικά κράτη της Δυτικής Ευρώπης:

1. Αγγλία (σταφίδα, μόλυβδος)

2. Γαλλία

3. Μικρότερα ευρωπαϊκά κράτη όπως π.χ. το Βέλγιο.

4. Οθωμανική αυτοκρατορία

ελληνική εμπορική δραστηριότητα εκτός συνόρων

    Ισχυροί ελληνικοί εμπορικοί οίκοι:

1. στη Νότια Ρωσία

2. Στις χώρες από τις οποίες διέρχεται ο Δούναβης

3. στην Κωνσταντινούπολη

4. στη Σμύρνη, την Αλεξάνδρεια

    Η εμπορική δραστηριότητα των Ελλήνων της διασποράς ανταγωνίζεται τόσο τους ντόπιους εμπόρους όσος και τους εμπορικούς οίκους των ισχυρών βιομηχανικών κρατών της Δύσης.

2. Η εμπορική ναυτιλία

18ος αιώνας: αναπτύχθηκε η ναυτιλία λόγω

1. Της εξόδου της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα και στο εμπόριο που αναπτύχθηκε στα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας (λ.χ. Οδησσός) και της Μεσογείου.

2. Της συνθήκης του Κιουτσούκ - Καϊναρτζή (1774) μεταξύ Ρωσίας και Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Τα χριστιανικά -ελληνικά- πλοία προστατεύονταν από τη ρωσική ισχύ.

3. Της Γαλλικής επανάστασης (1789) και των Ναπολεόντειων πολέμων

(1803 - 1815): η διάσπαση του ηπειρωτικού αποκλεισμού + η εξαφάνιση των γαλλικών πλοίων.

1821 - 1830: Επανάσταση

η ναυτιλία παρήκμασε γιατί:

1. Ο εμπορικός στόλος μετατράπηκε σε πολεμικό.

2. Οι δρόμοι του εμπορίου έκλεισαν.

3. Τα παραδοσιακά ναυτικά κέντρα (Ψαρά, Γαλαξίδι) καταστράφηκαν.

Απέμεινε η προδιάθεση για τη θάλασσα και η γνώση των ναυτικών υποθέσεων.

1830: νεοσύστατο κράτος

νέο κέντρο η Σύρος λόγω

1. Της στρατηγικής της θέσης (στο κέντρο του Αιγαίου + πάνω στις διαδρομές που συνέδεαν τα Στενά και τη Μαύρη Θάλασσα με τους μεσογειακούς δρόμους).

2. Της δυναμικής παρουσίας των Ελλήνων της διασποράς στην ευρύτερη περιοχή: λιμάνια Νότιας Ρωσίας, εκβολές του Δούναβη, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη και αργότερα Αίγυπτο).

19ος αιώνα: ελληνική ναυτιλία γενικά ανοδική πορεία καθώς

1. Αυξήθηκε ο αριθμός και η χωρητικότητα των πλοίων (1840 -> 100.000 τόνους, 1866 -> 300.000 τόνους).

2. Αντικαταστάθηκαν σταδιακά τα ιστιοφόρα από ατμόπλοια.

3. Έγιναν πολλά εθνικά δημόσια έργα για την εξυπηρέτηση της ναυτιλιακής δραστηριότητας (λιμάνια, φαροσήμανση).

μετά τα μέσα του 19ου αιώνα: εποχή του ατμού

    Η είσοδος στην εποχή του ατμού οδήγησε στην αναζήτηση κεφαλαίων από:

1. Εταιρείες

2. Ισχυρά επιχειρηματικά σχήματα

    Χρηματοδότες της νέας εξέλιξης ήταν:

1. το κράτος

2. οι τράπεζες (η Εθνική Τράπεζα ιδιαίτερα)

3. οι εκτός συνόρων ομογενείς

    Προβλήματα ανάπτυξης της ατμοπλοΐας ήταν:

1. η περιορισμένη διαθεσιμότητα κεφαλαίων

2. Ο αυξημένος επιχειρηματικός κίνδυνος

    Η παρουσία της ελληνικής ατμοπλοΐας έγινε αισθητή τέλη 19ου αιώνα: η ανάπτυξη οφειλόταν στην κυριαρχία Ελλήνων επιχειρηματιών στις μεταφορές στην περιοχή του Δέλτα του Δούναβη αλλά και στην κίνηση στο ίδιο το ποτάμι (1890 -> 97 ελληνικά ατμόπλοια, 1901 -> 191 ελληνικά ατμόπλοια, 1912 -> 389 ελληνικά ατμόπλοια).

συνέπειες Α΄ Παγκόσμιου πολέμου

    Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος (καταστροφές + οικονομικές και πολιτικές αλλαγές) μετέβαλε και πάλι τα δεδομένα.  Το 1919 ο ελληνικός εμπορικός στόλος είχε υποδιπλασιαστεί σε σχέση με το 1914.  Στην ουσία χρειάστηκε μια νέα αρχή.

3. Η διανομή των εθνικών κτημάτων

ορισμός «εθνικών γαιών»

    Ήταν οι ακίνητες, οι κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους.  Η γη ανήκε είτε στο οθωμανικό δημόσιο είτε σε μουσουλμανικά ιδρύματα είτε σε ιδιώτες, ως ιδιοκτησία ή ως δικαίωμα νομής (εκμετάλλευσης).

χρήση «εθνικών γαιών»

    Τα κτήματα αυτά περιήλθαν στο ελληνικό κράτος «επαναστατικώ δικαίω».

    Αποτελούσαν το πρώτο και το μόνο κεφάλαιο στη διάρκεια του πολέμου και χρησιμοποιήθηκαν ως:

1. Υποθήκες για τη σύναψη δανείων.

2. Μέσα εξασφάλισης εσόδων μέσω της εκποίησής τους.

    έκταση «εθνικών γαιών»: περίπου 4.000.000 έως 5.000.000 στρέμματα.

προβλήματα διανομής «εθνικών γαιών»

1. Καλλιεργητές με δικαίωμα εκμετάλλευσης της γης από τα προεπαναστατικά χρόνια.  Καλλιεργούσαν τα χωράφια και έδιναν 15 % στον κατ’ όνομα ιδιοκτήτη και φόρο επί της παραγωγής (τη δεκάτη).

2. Δεν υπήρχαν ξεκάθαροι τίτλοι ιδιοκτησίας.  Αντιθέτως υπήρχαν επάλληλα δικαιώματα επί της γης (διαφορετικά δικαιώματα που ασκούνται ταυτόχρονα στο ίδιο έδαφος από διαφορετικά φυσικά ή νομικά πρόσωπα, π.χ. δικαίωμα ψιλής κυριότητας, δικαίωμα κατοχής, νομής, ενοικίασης κ.λπ.).

3. Στη Στερεά Ελλάδα ένα μεγάλο τίμημα των εθνικών γαιών πέρασε άμεσα σε ιδιώτες με απευθείας εξαγορά από τους Τούρκους σε χαμηλή τιμή.  Το κράτος όμως έχανε την ευκαιρία της διαμεσολάβησης και της αποκόμισης προσόδων.

4. Συχνές ήταν οι καταπατήσεις ιδιαίτερα σε εποχές ταραχών και κρίσης, γεγονός που δύσκολα μπορούσε να αποδειχθεί.

5. Στον χώρο της έγγειας ιδιοκτησίας το οθωμανικό δίκαιο διέφερε από το βυζαντινορωμαϊκό του ελληνικού κράτους.  Συνεπώς, η προσαρμογή των πραγματικών δεδομένων στη μεταβολή αυτή άφηνε περιθώρια για ατασθαλίες.

πολυτεμαχισμός «εθνικών γαιών»

    Τάση για πολυτεμαχισμό των εθνικών γαιών σε μικρές ή μεσαίες ιδιοκτησίες.

Ο λόγος είναι:

1. Η έλλειψη μεγάλων κεφαλαίων.

2. Η τάση απόκτησης ακίνητης περιουσίας στις πόλεις, στην Αθήνα ιδιαίτερα.

Συνέπειες πολυτεμαχισμού:

1. Η απόκτηση μεγάλης έγγειας ιδιοκτησίας δεν ήταν στις προθέσεις των πλουσίων, γεγονός που άμβλυνε τις αντιθέσεις και απέτρεψε τη δημιουργία εντάσεων γύρω από το πρόβλημα των εθνικών γαιών.

2. Αναπτύχθηκε ένα σύστημα πολιτικής προστασίας.  Τοπικοί πολιτευτές αναλάμβαναν να περιορίσουν τις παρεμβάσεις (όπως οι προεστοί κατά την προεπαναστατική περίοδο).

1870 - 1871: νομοθετικές ρυθμίσεις

Στόχοι:

1. Να εξασφαλιστούν οι ακτήμονες χωρικοί.

2. Να εξασφαλίσει το κράτος, μέσα από τη διαδικασία της εκποίησης, τα μεγαλύτερα δυνατά έσοδα.

Αποτελέσματα:

    Οι στόχοι ήταν αντιφατικοί και μόνο ο 1ος επιτεύχθηκε σε ικανοποιητικό βαθμό.  Σύμφωνα με τη νομοθεσία οι δικαιούχοι μπορούσαν να αγοράσουν όση γη ήθελαν, με ανώτατο όριο τα 80 στρέμματα για ξηρικά εδάφη και τα 40 στρέμματα για αρδευόμενα.

1870 - 1911: διανεμήθηκαν 2.650.000 στρέμματα με 370.000 παραχωρητήρια.

Σημαίνει: α. Οι φιλοδοξίες ή οι δυνατότητες των αγροτών για απόκτηση καλλιεργήσιμης έκτασης ήταν περιορισμένες, β. Ο πολυτεμαχισμός ήταν ήδη μεγάλος.

Εκτάσεις για δημητριακά > εκτάσεις για φυτείες, ελαιόδεντρα, αμπέλια.

Επρόκειτο για σημαντική διανομή καλλιεργήσιμων γαιών (1833 - 1870 -> 600.000 στρέμματα, 1870 - 1911 -> 2.650.000 στρέμματα). ≠ Όμως μόνο 50 % του αντιτίμου πληρώθηκε στο κράτος από τους αγοραστές.

4. Η εκμετάλλευση των ορυχείων

εξαγωγές - τοπική αγορά

    Η απουσία βαριάς βιομηχανίας στην Ελλάδα περιόριζε το ενδιαφέρον για εκμετάλλευση του υπεδάφους.

Οι δραστηριότητες αυτές αποσκοπούσαν:

1. Σε εξαγωγές μεταλλευτικών προϊόντων για τις δυτικές βιομηχανίες.  Τα προϊόντα αυτά εξάγονταν ακατέργαστα ή μετά από μικρή επεξεργασία.

2. Στην εξυπηρέτηση τοπικών αναγκών με προϊόντα λατομείων και οικοδομικά υλικά.

ποικιλία κοιτασμάτων

Η Ελλάδα του 19ου αιώνα είχε ικανοποιητική ποικιλία κοιτασμάτων, όμως σε μικρές ποσότητες.

Ενθάρρυνση εκμετάλλευσης κοιτασμάτων λόγω:

1. Της νομοθεσίας στις αρχές της δεκαετίας του 1860 που «εκχωρούσε» μεταλλευτικά δικαιώματα με ευνοϊκούς όρους.

2. Των διαφόρων συγκυριών, όπως π.χ. τα έργα για την διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ, αλλά και το ίδιο το άνοιγμα της διώρυγας, που αναβάθμισε συνολικά την ίδια την Ανατολική Μεσόγειο.

1866 στο Λαύριο: γαλλοϊταλική εταιρεία εξορύσσει μεταλλεύματα

1. Από τα κοιτάσματα.

2. Από τις «σκωρίες», υλικά που είχαν συσσωρευτεί εκεί στη διάρκεια των αιώνων εκμετάλλευσης των ορυχείων κατά την αρχαιότητα.

    Η εξόρυξη αργύρου και μολύβδου γνώρισε σημαντική άνθηση.

η χώρα εκμεταλλεύτηκε

1. θειάφι της Μήλου

2. σμύριδα της Νάξου

3. Θηραϊκή γη: πέτρωμα, προϊόν ηφαιστειακής έκρηξης, που εξορύσσεται στη Θήρα.

4. Μάρμαρο (με την οικοδομική ανάπτυξη της χώρας μετά τη δεκαετία του 1870 που πήρε σημαντικές διαστάσεις κατά τα τέλη του 19ου αιώνα).

5. Αλυκές (πηγή δημοσίων εσόδων κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα).

Αλυκή: παραλιακή έκταση, επίπεδη και χαμηλή, κατάλληλα διαμορφωμένη για την παραγωγή μαγειρικού αλατιού με βαθμιαία εξάτμιση του θαλασσινού νερού.

5. Η δημιουργία τραπεζικού συστήματος

ανάγκη

    Με την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, προέκυψε το θέμα της δημιουργίας κεντρικής τράπεζας, αλλά και τραπεζικού συστήματος αντάξιου εκείνων που λειτουργούσαν στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης.

λόγοι ίδρυσης τραπεζικών ιδρυμάτων

1. Θα εξυπηρετούσε τις κυβερνητικές ανάγκες (διαχείριση κρατικού δανεισμού, έκδοση χαρτονομίσματος κ.λπ.).

2. Θα έδινε λύση στο χρόνιο πρόβλημα των πιστωτικών αναγκών της οικονομίας.  Θα εξασφάλιζε δηλαδή στους επιχειρηματίες ένα σύστημα δανεισμού χωρίς τοκογλυφία.

γνωρίσματα του πιστωτικού συστήματος τα πρώτα χρόνια ανεξαρτησίας

1. Ήταν συνδεδεμένο με το εμπόριο αγροτικών προϊόντων (κυρίως σταφίδας).

2. Οι έμποροι δάνειζαν με τοκογλυφικούς όρους.

3. Ο δανεισμός κατευθυνόταν κυρίως στους αγρότες με δυσμενείς όρους.

4. Άλλοι κλάδοι στερούνταν πιστώσεις και περιόριζαν τις επιχειρηματικές τους πρωτοβουλίες -> η κατάσταση αυτή ήταν αντίθετη με τις προθέσεις και τις πολιτικές του κράτους και αποθάρρυνε τα ελληνικά κεφάλαια του εξωτερικού.

προσπάθειες δημιουργίας πιστωτικού συστήματος

    Προσπάθειες για άρση των εμποδίων.      Στόχος δεν ήταν η εξάλειψη της τοκογλυφίας, όσο η παράλληλη δημιουργία ενός σύγχρονου πιστωτικού συστήματος.

    1841: ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας με κύριους μετόχους

1. Ο κεφαλαιούχος Εϋνάρδος.

2. Το ελληνικό κράτος (20 % του αρχικού κεφαλαίου).

3. Έλληνες έμποροι και επιχειρηματίες της διασποράς.

4. Ξένες προσωπικότητες από τον χώρο της οικονομίας και της πολιτικής.

5. Κεφαλαιούχοι, έμποροι κυρίως, του ελληνικού χώρου (Σκουζές, Ράλλης κ.λπ.).

Πρώτος διοικητής: Γεώργιος Σταύρου.

δραστηριότητα Εθνικής Τράπεζας

    Στην αρχή δεν υπήρχε σαφής προσανατολισμός.

    Το μεγάλο πλεονέκτημα και ταυτόχρονα κύρια πηγή εσόδων ήταν το εκδοτικό δικαίωμα, η δυνατότητά της να εκδίδει τραπεζογραμμάτια, χαρτονομίσματα δηλαδή για λογαριασμό του ελληνικού κράτους το οποίο ενίσχυε ή και επέβαλλε την κυκλοφορία τους.

εξάπλωση Εθνικής Τράπεζας

    Από την Αθήνα -> κύριες επαρχιακές πόλεις (Ερμούπολη 1845, Πάτρα 1846 κ.λπ.).

    Η Τράπεζα κέρδισε την εμπιστοσύνη της κοινωνίας -> είχε ως συνέπεια τις διαδοχικές διευρύνσεις του μετοχικού κεφαλαίου.

άλλα τραπεζικά και ασφαλιστικά ιδρύματα

1. Ιονική Τράπεζα (1839 στα υπό αγγλική κατοχή Ιόνια νησιά).

2. Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας.

3. Γενική Πιστωτική Τράπεζα.

4. Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως

6. Η βιομηχανία

19ος Ελλάδα - Ευρώπη

    Η βιομηχανία στον ελληνικό χώρο (19ο αιώνα) έχει ελάχιστα κοινά σημεία με τη βιομηχανία στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη (βιομηχανική επανάσταση).

Ελλάδα

    Η ανάπτυξη της βιομηχανίας ήταν παρούσα στις συζητήσεις, στις οικονομικές και πολιτικές αναλύσεις, ως σχέδιο ή πρόθεση σπάνια ως εφαρμογή.  Όμως στην Ελλάδα απουσίαζαν οι προϋποθέσεις ώστε να αναπτυχθεί η βιομηχανία.

πρώτες δεκαετίες ανεξαρτησίας

    Η εμφάνιση μονάδων παραγωγής που θα μπορούσε να χαρακτηριστούν βιομηχανικές.

    Στόχος η εξυπηρέτηση τοπικών αναγκών που σχετίζονταν με την επεξεργασία αγροτικών προϊόντων.  Ήταν η εξέλιξη των παραδοσιακών αλευρόμυλων, των ελαιοτριβείων, των βυρσοδεψείων και των κλωστηρίων.

    Οι μονάδες αυτές παρέμειναν στάσιμες και περιορισμένες ως προς τα οικονομικά τους μεγέθη.  Αυτό οφειλόταν:

1. Στη μικρή έκταση της εγχώριας αγοράς.

2. Στην πίεση των εισαγόμενων προϊόντων.

3. Στην έλλειψη πολυάριθμου, ειδικευμένου και φθηνού εργατικού δυναμικού.

πρώτες απόπειρες ανάπτυξης

1870: απόπειρα ανάπτυξης των βιομηχανικών δραστηριοτήτων στη χώρα.

1. Κύμα ίδρυσης βιομηχανικών επιχειρήσεων, πάνω από 100.

2. Τάση αύξησης του δυναμικού των ήδη υπαρχόντων μονάδων.

Όμως πολύ γρήγορα η απόπειρα αυτή έχασε τη δυναμική.

    τέλη 19ου - αρχές 20ού αιώνα παρατηρείται αλλαγή:

1. Δημιουργείται βιομηχανικό δυναμικό σταθερό, πολυδιάστατο.

2. Τάση για ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας, της μεταλλουργίας, της ναυπηγικής και της τσιμεντοβιομηχανίας στη χώρα.

γενικές αιτίες καθυστέρησης ελληνικής βιομηχανίας

1. Έλλειψη κεφαλαίων και διασπορά υπαρχόντων σε άλλες δραστηριότητες.

2. Περιορισμένη -εδαφικά και πληθυσμιακά- βάση οικονομικής εξάπλωσης.

3. Έλλειψη πρώτων υλών.

4. Χρόνια έλλειψη εργατικών χεριών.

5. Έλλειψη παιδείας τεχνικής αλλά και γενικής.

αλλαγή μετά το 1912 - 1913

    Αλλαγή υπήρξε μετά το 1912 - 1913 με την ενσωμάτωση μεγάλων εκτάσεων και πληθυσμών (η ενσωμάτωση των Επτανήσων 1864 και της Θεσσαλίας 1881 δεν άλλαξαν τα δεδομένα).

    Τα προβλήματα  παραμένουν:

    Οι χρόνιες αδυναμίες της ελληνικής βιομηχανίας εμποδίζουν την ανάδειξή της σε κινητήρια δύναμη της ελληνικής οικονομίας.

1. Αδύναμη να αντέξει τον εξωτερικό ανταγωνισμό, η βιομηχανία παρέμεινε προσηλωμένη σε δευτερεύουσες δραστηριότητες.

2. Αναζήτηση της σωτηρίας της στην παρέμβαση του κράτους με δασμολογικά ή άλλα ενισχυτικά μέτρα.

7. Τα δημόσια έργα

ανάγκη για υποδομές

    1830: οι υποδομές του νεοσύστατου κράτους είναι πρωτόγονες.

    Ενδιαφέρον της διοίκησης για κατασκευή των έργων.

    Προβλήματα: αδυναμία εξεύρεσης των οικονομικών πόρων.

1. Το ελληνικό κράτος ξεκίνησε με ένα βαρύ δημοσιονομικό φορτίο, την εξυπηρέτηση των δανείων που είχαν συναφθεί στο εξωτερικό κατά την διάρκεια του Αγώνα αλλά και αργότερα, στους δύσκολους καιρούς της κρατικής συγκρότησης.

2. Η έλλειψη ιδιωτικού ενδιαφέροντος καθώς οι επενδύσεις στις βασικές αυτές υποδομές δεν ήταν ιδιαίτερα κερδοφόρες.

    Χρηματοδότηση έργων: το κράτος είτε απευθείας είτε μέσω των δήμων προσπάθησε να ξεπεράσει τις δυσκολίες αυτές με τις δικές του δυνάμεις.

    Η δραστηριότητά του ήταν μάλλον υποτονική (ως τη δεκαετία του 1870) καθώς και τα χρήματα έλλειπαν και οι μέθοδοι που υιοθετήθηκαν δεν ήταν δημοφιλείς (για παράδειγμα οι αγγαρείες των αγροτών στην κατασκευή των δρόμων).

οδικό δίκτυο (1η προτεραιότητα)

Πότε: τέλη 19ου αιώνα και αρχές 20ού αιώνα.

Παράγοντες που προώθησαν την κατασκευή οδικού δικτύου:

1. Η οικονομική ανάπτυξη.

2. Οι πιο γρήγοροι ρυθμοί αστικοποίησης.

3. Η δημιουργία των κεντρικών σιδηροδρομικών αξόνων.

4. Η ανάπτυξη του εσωτερικού εμπορίου.

    Ανασταλτικοί παράγοντες για την κατασκευή οδικού δικτύου:

1. Μεγάλο κόστος της κατασκευής δρόμων σε ορεινά εδάφη.

2. «Ανταγωνισμός» των θαλάσσιων συγκοινωνιών που κυριαρχούσαν στις μεταφορές κοντά στα παράλια.

αποξήρανση μεγάλων εκτάσεων

    Αποξήρανση μεγάλων εκτάσεων που καλύπτονταν από νερά λιμνών και ελών.

Θετικά:

1. Εξασφάλιση πλούσιας καλλιεργήσιμης γης.

2. Καταπολέμηση της ελονοσίας (μάστιγας ως τα μέσα του 20ού αιώνα).

    Σημαντικότερο έργο: αποξήρανση της λίμνης Κωπαΐδας στη Βοιωτία.

διάνοιξη διώρυγας Κορίνθου

    Το μεγαλύτερο τεχνικό έργο εκείνης της εποχής.

    Ξεκίνησε το 1881 από μια γαλλική τεχνική εταιρεία (με πολύ μεγάλη αισιοδοξία).

    Ολοκληρώθηκε το 1893 μετά από πολλές τεχνικές και οικονομικές περιπέτειες.

    Βελτίωσε τους όρους ναυσιπλοΐας, καθώς έκανε περιττό τον περίπλου της Πελοποννήσου.

    διάνοιξη πορθμού Ευρίπου: ευνόησε την ναυσιπλοΐα.

    κατασκευή φάρων στις ακτές: ευνόησε την ναυσιπλοΐα.

8. Το δίκτυο των σιδηροδρόμων

σιδηρόδρομος και ανεπτυγμένα κράτη του 19ου αιώνα

    Κυριαρχία του σιδηροδρόμου στις χερσαίες μεταφορές λόγω της βιομηχανικής επανάστασης στα ανεπτυγμένα κράτη του 19ου αιώνα.

    Θετικά:

1. Μεταφορά μεγάλου όγκου προϊόντων με μικρό κόστος σε μεγάλες αποστάσεις.

2. Η βιομηχανική επανάσταση, η αύξηση της παραγωγής και η δημιουργία μεγάλων πόλεων προχώρησαν χάρις στον σιδηρόδρομο.

    Σημασία: ο σιδηρόδρομος έγινε το σύμβολο των νέων καιρών και συνώνυμο της ανάπτυξης κατά τον 19ο αιώνα.

σιδηρόδρομος στην Ελλάδα

    Ανάγκη: στις μικρότερες και πιο καθυστερημένες οικονομικά χώρες, η απόκτηση σιδηροδρομικού δικτύου παρουσιάστηκε από πολύ νωρίς ως σημαντική προϋπόθεση για την είσοδό τους στον χώρο των ανεπτυγμένων κρατών.

    Πότε: λίγο μετά την ανεξαρτησία το 1835.

    Ανυπέρβλητες δυσκολίες:

1. Η κατασκευή απαιτούσε κεφάλαια που το μικρό ελληνικό κράτος δεν μπορούσε να τα εξοικονομήσει.

2. Η προσέλκυση ξένων κεφαλαίων, επιχειρήσεων ή πιστωτικών ιδρυμάτων προϋπέθετε ότι το προς κατασκευή δίκτυο θα ήταν αποδοτικό, θα εξασφάλιζε δηλ. τη μεταφορά πρώτων υλών και καταναλωτικών αγαθών που οι τοπικές αγορές θα ήταν σε θέση να απορροφήσουν.  Στην Ελλάδα δεν υπήρχε ούτε το ένα ούτε το άλλο.

3. Οι θαλάσσιες μεταφορές περιόριζαν την αποδοτικότητα του σιδηροδρομικού δικτύου καθώς οι περισσότερες περιοχές ήταν κοντά σε θάλασσα.

κατασκευή δικτύου

    Ως δεκαετία του 1880: μία μόνο σιδηροδρομική γραμμή (Αθήνα - Πειραιά). Όλες οι υπόλοιπες διακηρύξεις περί σιδηροδρόμου παρέμεναν ανεφάρμοστες.

    Ως το 1881 ευνοϊκοί παράγοντες υλοποίησης του δικτύου:

1. Οι γενικότερες αλλαγές που μετέβαλαν τα δεδομένα της ελληνικής οικονομίας ως το 1881, δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για την κατασκευή σιδηροδρομικού δικτύου.

2. Γύρω από τη χώρα προχωρούσε η κατασκευή μεγάλων συγκοινωνιακών αξόνων που συνέδεαν την Κεντρική Ευρώπη με την Κωνσταντινούπολη, τη Μικρά Ασία και την Ανατολή ως την Ινδία.  Η σύνδεση της Ευρώπης με την Ανατολή γινόταν ατμοπλοϊκά από το Πρίντεζι της Ιταλίας προς το Σουέζ και τον Ινδικό Ωκεανό.

-> Οι ελληνικές κυβερνήσεις (με πρωθυπουργό τον Τρικούπη κυρίως) έκριναν ότι η χώρα έπρεπε να συνδεθεί με τους διεθνείς άξονες.

σιδηρόδρομος στην Ελλάδα

    Ολοκληρώθηκε σε τρεις δεκαετίες από το 1880 και μετά.

    Ώθηση δόθηκε στις πρώτες πρωθυπουργίες του Χαρίλαου Τρικούπη (1882 - 1892).

    Τα οικονομικά προβλήματα επιβράδυναν την κατασκευή του έργου στη δεκαετία του 1890 και το δίκτυο ολοκληρώθηκε μόλις το 1909.

    Κατασκευάστηκε για να εξυπηρετήσει τοπικές ανάγκες, χωρίς φιλοδοξίες να αποτελέσει τμήμα του διεθνούς δικτύου (γραμμές πλάτους 1 μέτρου αντί 1,56 μέτρων στην Ευρώπη).

έξοδα για κατασκευή

1. Το κράτος ανέλαβε το μεγαλύτερο κόστος του έργου και επωμίστηκε το μεγαλύτερο μέρος του δανεισμού που έγινε κυρίως από ξένα πιστωτικά ιδρύματα.

2. Οι ιδιώτες συμμετείχαν με μικρότερο ποσοστό (περίπου 30 % -αποδοτικότητα αμφίβολη).

    Ο σιδηρόδρομος διακινούσε αγροτικά κυρίως προϊόντα και από την αρχή της λειτουργίας του παρουσίαζε σοβαρή υστέρηση στα έσοδα σε σχέση με τους αισιόδοξους υπολογισμούς.  Το γεγονός αυτό οδήγησε και στη διακοπή των επενδύσεων στον χώρο αυτόν.

θετικά σιδηροδρόμου

1. Πρόσφερε πολλά σε μία χώρα που δεν είχε γνωρίσει ως τότε αξιόπιστο χερσαίο συγκοινωνιακό δίκτυο.

2. Σε περιόδους πολέμων πρόσφερε πολλές υπηρεσίες (γρήγορη επιστράτευση + εφοδιασμό του ελληνικού στρατού).

αρνητικά σιδηροδρόμου

    Δεν έφερε την ανάπτυξη και εκβιομηχάνιση στις περιοχές που έφτασε.

    Για να εκπληρώσει τις αναπτυξιακές προσδοκίες έπρεπε να προκαλέσει την αλλαγή κοινωνικών και οικοδομικών δομών. Ένα συγκοινωνιακό δίκτυο δύσκολα μπορεί να πετύχει τόσο ριζοσπαστικές αλλαγές.

9. Τα εθνικά δάνεια

από τα χρόνια της Επανάστασης μέχρι το 1861

    Τα δάνεια ήταν αναγκαία για το ελληνικό κράτος γιατί ξεκινούσε από το μηδέν.

    Είναι γνωστές οι περιπέτειες των δανείων του Αγώνα στη χρηματαγορά του Λονδίνου.

    Σύναψη νέων δανείων, που συνόδευε την άφιξη των Βαυαρών το 1832.

    Οι Οθωνικές κυβερνήσεις αρνήθηκαν την αποπληρωμή των επαναστατικών δανείων, γεγονός που απομόνωσε τη χώρα από τις ευρωπαϊκές χρηματαγορές ως το 1861.

δεκαετία 1860 και μετά

    Η αλλαγή των ρυθμών ανάπτυξης από τη δεκαετία του 1860 και μετά οδήγησε αναγκαστικά σε νέο δανεισμό.

    Αιτίες δανεισμού:

1. Οι περιορισμένοι πόροι της χώρας.

2. Τα έκτακτα έξοδα που επέβαλαν οι εθνικές κρίσεις έκαναν αδύνατη την εξοικονόμηση κεφαλαίων για δημόσιες επενδύσεις.

κατά τη δεκαετία του 1880

    Κατά τη δεκαετία του 1880 ο εξωτερικός δανεισμός διογκώθηκε και η Ελλάδα όφειλε ποσά πολλαπλάσια του ετήσιου προϋπολογισμού της και η Ελλάδα όφειλε ποσά πολλαπλάσια του ετήσιου προϋπολογισμού της.

τα δάνεια αυτά χρησίμευαν για

1. Την κάλυψη των τρεχόντων ελλειμμάτων των εθνικών προϋπολογισμών.

2. Τις δαπάνες των στρατιωτικών κινητοποιήσεων (1877 - 1880 και 1885 - 1886) και των εξοπλισμών (26.000.000 δραχμές για ναυπήγηση 3 θωρηκτών το 1889).

3. Την αποπληρωμή παλαιότερων δανείων.

4. Τις παραγωγικές επενδύσεις και δημόσια έργα.

10. Η πτώχευση του 1893 και ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος

πτώχευση του 1893

1893: η Ελλάδα βρέθηκε σε αδυναμία να εξυπηρετήσει τα τοκοχρεολύσια (δόσεις που περιλαμβάνουν τόκους + μέρος δανείου) των εξωτερικών της δανείων και ζήτησε επαναδιαπραγμάτευση του δημοσίου χρέους της.

1893 - 1897: διαπραγματεύσεις της Ελλάδας με τις πιστώτριες χώρες.

Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος (Δ.Ο.Ε.)

1897: η ήττα της Ελλάδας στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο -> η Ελλάδα υποχρεώνεται να καταβάλει υπέρογκες πολεμικές αποζημιώσεις στην Οθωμανική αυτοκρατορία -> τα οικονομικά του ελληνικού κράτους θα  οδηγηθούν σε καθεστώς Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (Δ.Ο.Ε.).

Ποιοι ανέλαβαν; Οι εκπρόσωποι 6 δυνάμεων ανέλαβαν την διαχείριση βασικών κρατικών εσόδων: 1. Αγγλία, 2. Γαλλία, 3. Αυστρία, 4. Γερμανία, 5. Ρωσία, 6. Ιταλία.

Διαχείριση εσόδων:

1. έσοδα μονοπωλίων αλατιού

2. φωτιστικού πετρελαίου

3. σπίρτων

4. παιγνιόχαρτων

5. χαρτιού σιγαρέτων

6. σμύριδας της Νάξου

7. φόρο καπνού

8. λιμενικά δικαιώματα του Πειραιά

9. φόρο χαρτοσήμου κ.λπ.

Το ύψος των εσόδων ανερχόταν σε 28.000.000 - 30.000.000 δρχ.

στόχος διαχείρισης εσόδων

1. Εκπλήρωση των υποχρεώσεων της χώρας προς την Οθωμανική αυτοκρατορία (καταβολή πολεμικής αποζημίωσης 92.000.000 δρχ.).

2. Εξυπηρέτηση των άλλων δανείων.

ενέργειες επιτροπής

1. Η επιτροπή που ξεκίνησε το 1898 αντιμετώπισε τις ανάγκες με δάνειο που δόθηκε με την εγγύηση των δυνάμεων.

2. Φρόντισε για την αποπληρωμή των δανείων.

3. Λειτούργησε ως τεχνικό συμβουλευτικό σώμα (βελτίωσε την ελληνική οικονομία).

αποτελέσματα

1. Η εγγύηση των δυνάμεων αύξησε την πιστοληπτική ικανότητα του κράτους.

2. Ο έλεγχος απάλλαξε τους δημοσιονομικούς μηχανισμούς από δυσλειτουργίες του παρελθόντος.

Το 1910 (παρά τα προβλήματα: της σταφιδικής κρίσης και της αποπληρωμής δανείων που απορροφούσε το 1/3 των εθνικών εσόδων):

1. Τα δημόσια οικονομικά μπορούσαν να χαρακτηριστούν υγιή.

2. Οι προϋπολογισμοί ήταν ελαφρώς πλεονασματικοί.

3. Οι οικονομικές δυνατότητες του κράτους ήταν σαφώς αυξημένες.

Αυτή η θετική εξέλιξη επέτρεψε:

1. Τις μεταρρυθμίσεις των πρώτων κυβερνήσεων του Ελ. Βενιζέλου.

2. Την πολεμική προετοιμασία και τη συμμετοχή στους Βαλκανικούς πολέμους χωρίς τις δραματικές επιπτώσεις του παρελθόντος.

11. Το εξωελλαδικό ελληνικό κεφάλαιο

19ος αιώνας: οικονομικές δραστηριότητες έξω από την Ελλάδα

    Οι Έλληνες δραστηριοποιούνται σε πολλές περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας.  Στην Αίγυπτο, τη Νότια Ρωσία, τις εκβολές του Δούναβη και την Κωνσταντινούπολη, οι οικονομικές δραστηριότητες που βρίσκονται σε ελληνικά χέρια ήταν ιδιαίτερα σημαντικές για την εγχώρια οικονομία.

    Σημασία: η ύπαρξη αυτών των ισχυρών ομογενειακών ομάδων αποτελούσε μια ελπίδα, μια χρυσή εφεδρεία.

σχέσεις Ελλήνων διασποράς και ελληνικού βασιλείου

    Οι σχέσεις δεν ήταν οι καλύτερες δυνατές για πολύ καιρό.

    Σ’ ένα κλίμα ανάπτυξης και υψηλών αποδόσεων που χαρακτήριζε τις ευρωπαϊκές οικονομίες (ως δεκαετία 1870), οι επιχειρηματικές δραστηριότητες είχαν περισσότερες ευκαιρίες ανάπτυξης στις αγορές των μεγάλων κρατών της Ανατολικής Μεσογείου.

    Μόνο ένα ολιγάριθμο τμήμα του ελληνισμού της διασποράς εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα τα πρώτα χρόνια.

    Για τους πολλούς και πιο ισχυρούς παράγοντες της ομογένειας η Ελλάδα δεν είχε ενδιαφέρον.

1860: προσπάθειες προσέλκυσης ομογενών

    Λόγοι που οδήγησαν το ελληνικό κράτος προς τους ομογενείς:

1. Η αλλαγή της δυναστείας.

2. Οι νέοι συνταγματικοί θεσμοί.

3. Η ενσωμάτωση των Επτανήσων (1864).

4. Το τεράστιο κόστος της εμπλοκής στις κρητικές επαναστάσεις (1866 - 1869).

Ανασταλτικοί παράγοντες της προσέγγισης:

1. Οι συνταγματικές μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ (1856) που έδιναν διευρυμένα δικαιώματα στους χριστιανούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

2. Οι νέες οικονομικές συνθήκες σε πολλές περιοχές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας έδιναν μεγαλύτερες ευκαιρίες στους ομογενείς απ’ ότι το ελληνικό κράτος.

1870: ενδείξεις συνεργασίας

    Αιτία:

    Η κρίση του 1873 που μείωσε τις αποδόσεις των ευρωπαϊκών κεφαλαίων και προκάλεσε τη μεταφορά τους προς τα ανατολικά σε αναζήτηση επικερδών τοποθετήσεων.  Η μετακίνηση αυτή πίεσε οικονομικά τους πλούσιους Έλληνες της διασποράς, οι οποίοι ανακάλυψαν την Ελλάδα.

δραστηριότητες ομογενών στην Ελλάδα

1. Τοποθετήσεις χρημάτων σε αστικά ακίνητα και αγορές επίδειξης.

2. Αγορά των τσιφλικιών της Θεσσαλίας σε χαμηλές τιμές από τους Οθωμανούς ιδιοκτήτες τους, μετά την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας (1881).

3. Επενδύσεις στο εμπόριο.

4. Μεταλλευτικές δραστηριότητες.

5. Δημόσια έργα της τρικουπικής περιόδου.

6. Δανεισμός του δημοσίου.

χαρακτήρας των επενδύσεων των ομογενών στην Ελλάδα

1. Ο ευκαιριακός χαρακτήρας.

2. Η ρευστότητά τους.

3. Η γρήγορη απόσβεση.

4. Η επανεξαγωγή των κεφαλαίων στο εξωτερικό.

5. Ο «κερδοσκοπικός» χαρακτήρας. Στην Ανατολική Μεσόγειο, το κεφάλαιο λειτουργούσε με βάση το κυνήγι της ευκαιρίας, κερδοσκοπία, με λίγα λόγια.

    Αιτίες:

1. Η ελληνική αγορά δεν έδινε τόσες υποσχέσεις, ώστε να επιχειρούνται τοποθετήσεις με μακροχρόνιες προοπτικές.

2. Η εύκολη μετατρεψιμότητα της δραχμής ενίσχυε αυτά τα βραχύβια περάσματα του ομογενειακού κεφαλαίου.

αρχές 20ού αιώνα: αλλαγή στάσης

Αιτίες:

1. Το κίνημα των Νεοτούρκων (1908).

2. Οι Βαλκανικοί πόλεμοι (1912 - 1913).

3. Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος (1914 - 1918).

4. Η έξαρση των εθνικισμών.

5. Τα πλήγματα στις οικονομικές δραστηριότητες των ξένων.

6. Οι πολιτικές εξελίξεις στη Ρωσία.

7. Το τέλος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και η δημιουργία της Κεμαλικής Τουρκίας -> οι Έλληνες κεφαλαιούχοι μετέφεραν τις επιχειρηματικές, βιομηχανικές, εμπορικές ή χρηματιστηριακές δραστηριότητες στο ελληνικό κράτος, το οποίο είχε αλλάξει μορφή και οι δυνατότητές του είχαν διαφοροποιηθεί.

σημασία κεφαλαίου των Ελλήνων της διασποράς

    Αν και το κεφάλαιο των ομογενών είχε ευκαιριακό χαρακτήρα ωστόσο:

1. Ενίσχυσε τη ρευστότητα.

2. Έδωσε κάποιες λύσεις στην έλλειψη κεφαλαίων.

3. Βοήθησε σημαντικά στον εκχρηματισμό της ελληνικής οικονομίας.

Έλληνες που ζούσαν έξω από τη χώρα

1. Οι μεγάλοι κεφαλαιούχοι.

2. Η μεγάλη μάζα ανήκε σε μεσοαστικά ή μικροαστικά στρώματα μεταναστών, που διατηρούσαν στενούς δεσμούς με τις οικογένειες που άφησαν πίσω τους και έστελναν σημαντικό μέρος από το εισόδημά τους στην πατρίδα. -> τα εμβάσματα αυτά είχαν μεγάλη σημασία και οι επιπτώσεις τους στην εθνική οικονομία ήταν το ίδιο σημαντικές με τις αντίστοιχες των μεγάλων κεφαλαίων της ομογένειας.